فصل چهارم اوضاع اجتماعى شيعيان
1 . جغرافياى انسانى شيعه
در عصر غيبت صغرى شيعيان در شهرهاى مختلف بلاد اسلامى مىزيستند و با توجه به موقعيتهاى متفاوت سياسى و اجتماعى ، تراكم جمعيتى آنان در اين شهرها ناهمگون بود . در برخى شهرها اين تراكم به حدى مىرسيد كه اكثريت جمعيت شهر را شامل مىگرديد و به سبب كثرت جمعيت شيعيان و برترى نسبى تشيع ، شهر مذكور بهعنوان شهرى شيعهنشين و شيعه مذهب شناخته مىشد .
گذشته از اين موارد كه بسيار معدود بودند ، شيعيان در بسيارى از شهرهاى ديگر هم با جمعيتى قابلتوجه مىزيستند . در گزارشات تاريخى پراكنده كه به دست رسيده ، به وجود شيعيان در شهرها و بلاد دور و نزديك اشاره شده است . توجه به اين نكته لازم است كه پراكنش جغرافيايى شيعيان بايد جدا از بحث دولتها و حكومتهاى شيعه مذهب مورد بررسى قرار گيرد و بايد در نظر داشت كه تمام قلمرو دولتهاى شيعى ، لزوما داراى جمعيت همگون شيعه مذهب نبودند ، بلكه در بسيارى موارد بخش عمدهاى از متملكات اين دولتها جمعيتى غيرشيعى و يا حداكثر با گرايشهاى شيعى را در خود جاى داده بودند . از اينرو وجود دولت يا