آن مال و آن حق به مردم است و همچنين است ساير گناهان و امورى كه از باب غفلت بر انسان گذشته است .
شرايط توبه
در « نهج البلاغة » شريف است كه :
مردى در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام گفت : « استغفر اللّه » . حضرت فرمودند : مادر به عزايت بنشيند ، مىدانى استغفار چيست ؟ استغفار درجه صاحب مقامات ملكوتى است و آن مركّب از شش حقيقت است .
1 - پشيمانى از گذشته .
2 - اراده و عزم قوى بر ترك گناه در آينده .
3 - اداى حق مردم در حدّى كه صفحات پرونده در اين زمينه كمترين چيزى نداشته باشد .
4 - بجا آوردن فرائضى كه در گذشته ترك شده .
5 - آب كردن گوشتى كه از معصيت بر بدن روئيده .
6 - چشاندن رنج طاعت بر بدن ، چنانچه لذّت معصيت را چشيد « 1 » .
در روايتى آمده :
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : مىدانيد تائب كيست ؟ عرضه داشتند : نمىدانيم ، فرمود : هر كس توبه كند ولى حقوق مردم را ادا ننمايد و در عبادت خود نيفزايد و در لباسش تغيير ندهد و دوستانش را عوض ننمايد و مجلسش را تغيير ندهد و فرش و بالشش را مبدّل نكند « 2 » و اخلاق و نيّتش را برنگرداند و به فتح قلب يعنى
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : حكمت 417 .
( 2 ) - آنچه مربوط به تغيير مال و اثاث خانه است كنايه از بدل كردن حرام به حلال است .