گفتم : آيا مىگفت : " أستغفرُ اللّه و أتوب إليه " ؟ فرمود : " نه ؛ بلكه مىگفت : " أتوب إلى اللّه " " . « 1 »
20 / 6 بهترين آمرزشخواهى
8401 . پيامبر خدا صلى اللّه عليه و آله : بهترين استغفار نزد خدا ، ترك گناه و پشيمانى [ از آن ] است .
ر . ك : كتاب " نهج الذكر " : بخش نهم : استغفار .
هامش
( 1 ) ابو حامد غزّالى ، در توضيح وجوب توبه براى همگان و در همه حال ، مىنويسد : و امّا بيان وجوب توبه به طور مستمر و در همه حال ، اين است كه هيچ بشرى خالى از معصيت نيست ؛ حال يا با اعضا و جوارح خود نافرمانى خدا مىكند ، يا اگر در برخى حالات از معصيت با جوارح خالى باشد ، نيّت گناه در دل او راه پيدا مىكند و اگر از قصد گناه هم خالى باشد ، از وسوسههاى شيطان كه افكار گوناگونِ غافل كننده از ياد خدا را در دل او مىافكند ، به دور نيست و اگر از اين هم به دور باشد ، از غفلت و قصوردر شناخت خدا و صفات و افعال او خالى نيست . اينها همه ، نقص است و اين نقص ، علل و اسبابى دارد كه رها كردن اين علل و اسباب ، با پرداختن به علل و عوامل ضدّ آنهاست و بازگشت از يك راه به راهى مخالف آن . مراد از توبه هم بازگشت است . به هر حال ، خالى بودن آدمى از اين نقص ، قابل تصوّر نيست ، منتها اندازه اين نقص در انسانها فرق مىكند ؛ ولى اصل آن ، گريز ناپذير است . به همين دليل ، پيامبر خدا فرموده است : " گاه دلم را غبارى مىگيرد تا جايى كه شبانهروزى هفتاد مرتبه از خدا آمرزش مىطلبم " . نيز از همين رو ، خداوند ايشان را به اين آيه گرامى داشته است : " تا خدا گناهان قبل و بعد تو را ببخشايد " . وقتى پيامبر خدا چنين حالى داشته باشد ، ديگران چگونه حالى خواهند داشت ؟ فيض كاشانى رحمهاللّه نيز در ذيل آن مىگويد : در كتاب قواعد العقائد در بخش عبادتها ، توضيح داديم كه گناه پيامبران و اوصياى آنان ، مانند گناهان ما نيست ؛ بلكه گناه آنان عبارت است از : ترك دوام ذكر خدا و سرگرم شدن به امور مباح و در نتيجه ، محروم شدن از بسيارىِ اجر و پاداش . در الكافى به سندى نيكو از على بن رئاب روايت شده است كه گفت : " از امام صادق عليه السلام درباره آيه " و هر گرفتارى و مصيبتى كه به شما مىرسد ، به سبب اعمال خودتان است و خدا از بسيارى از گناهان ، گذشت مىكند " پرسيدم و گفتم : آيا بهنظر شما گرفتارىهايى كه به على عليه السلام و بعدا به خانواده او رسيد ، به سبب اعمال خود آنها بوده ، در حالى كه آنان ، خاندانى پاك و معصوماند ؟ فرمود : " پيامبر خدا ، بدون آن كه گناهى كرده باشد ، شبانه روز ، صد بار به درگاه خدا توبه مىكرد و آمرزش مىطلبيد . همانا خداوند ، اولياى خود را گرفتار مصائب مىكند تا به سبب آن ، اجر و پاداششان دهد ، بدون آن كه گناهى كرده باشند " ، همچون گناهان ما .