فرمود
« وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ »
زيرا آن عين آب حياتى است كه فوران كرده در عالم اجسام جريان و سريان پيدا كرده است در نهرهاى اجرام . « 1 »
فى ثانى العوالم و هو عالم المدبرات النفسانيه
العالم الثانى عالم النفس ، فاول باب انفتح من بحر الجبروت الى هذا العالم ، هو الذى يسمى نفس الكل و الروح الامين و اللوح المحفوظ و الكتاب المبين ، و هو الماء الذى كان عليه عرش الرحمن ، و هو الماء المذكور فى قوله :
وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
اذ هى عين ماء الحيوة الفوارة الجارية فى عالم الاجسام ، السارية الى سواقى الاجرام ، و هو المذكور فى قوله تعالى :
خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ
اذ كل النفوس منه استعدادها لقبول الكمالات لا ذواتها و حقايقها ، و من مواهب كمالاتها فيض الالهام ، كما ان فيض الوحى من عطايا عقل الكل ، لان الوحى اشرف و اشرق من الالهام ، و ان اشتركا فى الاعلام الباطنى ، و كذا المنامات الصادقة من فيضها ، و هو الماء المذكور فى قوله تعالى :
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها .
و فى تفسير ابن عباس رضى اللَّه عنه هو ماء العلم ، و فى تفسير بعض . . .
عالم مفارقات -
عالم عقول و نفوس . « 2 »
عالم مقدار -
مراد از عالم مقدار عالم صور مقدارى شبحى است كه عالم صور اشباح گويند « و اعلم ان العالم المثالى هو عالم روحانى و جوهر نورانى شبيه بالجواهر الجسمانى فى كونه محسوسا مقداريا و بالجواهر المجردة العقلية فى كونه نورانيا و ليس به جسم مركب مادى و لا جوهر مجرد عقلى لانه برزخ و حد فاصل بينهما و كل ما هو برزخ بين الشيئين لا بدوان يكون غيرهما » « 3 » و اشباح و اشباح برزخيه و مثل معلقه .
عالم ملك -
مراد از عالم ملك عالم شهادت و طبيعت است و گاه از عالم ملك ، جهان وجود به طور مطلق و كلى اراده شود و در هر حال معنى خاص عالم ملك عالم شهادت و ناسوت است كه جهان جسمانى و عالم اجسام و ماده و ماديات باشد و مقابل عالم ملكوت و ظل و پرتوى از آن مىباشد . « 4 » و ملك .
عالم ملكوت -
مراد از عالم ملكوت عالم غيب است و عالم مجردات است و بر دو قسم است يكى ملكوت اعلى كه عالم مجردات محضه باشد و ديگر ملكوت اسفل كه عالم صور مقدارى است . عالم ملكوت اعلى را عالم ملكوت عماله هم گويند . « 5 »
عالم نفس -
در مقابل عوالم حسى ، جسمى و عقلى است . عالم نفوس . « 6 »
عام -
آنچه شمول دارد و شامل افراد بسيار شود .
عبث -
كلمه عبث به معناى بيهوده و مهمل آمده است . ارتكاب و انجام عملى كه فايدهء آن معلوم نباشد عبث ناميدهاند و از نظر فلسفى هر فعلى كه مبدأ بعد و اول آن تخيل باشد بدون فكر و انديشه و قوت شوقيه كه مبدأ بعيد و متوسط
هامش
( 1 ) مفاتيح الغيب ، ص 453 .
( 2 ) مبدأ و معاد ، ص 320 .
( 3 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 302 و ج 1 ، سفر 2 ، ص 43 و چاپ سنگى ، ج 3 ، ص 63 و ج 1 ، ص 74 .
( 4 ) همان ، چاپ سنگى ، ج 4 ، ص 133 .
( 5 ) رسائل ، ملا صدرا ، صص 151 ، 283 .
( 6 ) همان ، ص 151 .