محمود شبسترى
در منظومات شيخ محمود شبسترى مسأله اصالت و سريان وجود تقريبا به همان صورتى كه ملا صدرا توضيح دادهاند آمده و در مواردى بيان شبسترى روشنتر از بيان ملا صدرا است .
به هر موجى هزاران درّ شهوار * برون ريزد ز نقل و نصّ اخبار
هزاران موج خيزد هر دم از وى * نگردد قطرهاى هرگز كم از وى
وجود علم از آن درياى ژرف است * غلاف درّ او از صوت و حرف است
*
تن تو ساحل و هستى چو درياست * بخارش فيض و باران علم اسما است
خرد غوّاص آن بحر عظيم است * كه او را صد جواهر در گليم است
وجود آن جزودان كز كل فزون است * كه موجود است كلّ وين باژگون است
بود موجود را كثرت برونى * كه از وحدت ندارد جز درونى
وجود كل ز كثرت گشت ظاهر * كه او در وحدت جزو است ساتر
چو كل از روى ظاهر هست بسيار * بود از جزو خود كمتر به مقدار
*
عدم مانند هستى بود يكتا * همه كثرت ز نسبت گشت پيدا
ظهور اختلاف و كثرت آن * شده پيدا ز بوقلمون امكان
وجود هر يكى چون بود واحد * به وحدانيت حق گشت شاهد
*
وجود اندر كمال خويش سارى است * تعيّنها امور اعتبارى است
*
شارحان ابن عربى و تأثير آنها در ملا صدرا
پيروان ابن عربى كه عمدتا بر آثار وى شرحهايى هم نوشتهاند عبارتاند از :
صدر الدين قونوى ( م 673 ) كه عمدتا افكار و عقايد عرفانى خود را از ابن عربى گرفته است . وى از نخستين عارفانى است كه عرفان ابن عربى را شرح كرده و ترويج نمود و احيانا عرفان ابن عربى از طريق وى به فرهنگ و ادب ايران زمين راه يافته باشد . از جمله آثار او است : تأويل سورة الفاتحه ، مفتاح الغيب ، نصوص ، فكوك و غيره .
فخر الدين عراقى يكى از شاگردان صدر الدين قونوى است ( م 688 ) كتاب لمعات عراقى خلاصهاى از فصوص الحكم ابن عربى است . ديگر از پيروان ابن عربى سعيد الدين فرغانى ( م 700 ) عبد الرزاق كاشانى ( م 735 ) و مهمتر از وى داوود قيصرى است ( م 751 ) و ديگر از مروجان افكار ابن عربى سيد حيدر آملى است ( م 787 ) صاحب كتابهاى نقد النقود فى معرفة الوجود و شرح بر فصوص به نام نصّ النصوص .