مىگويد : بهتر است در تعريف ذريعه بگوييم : وسيلهاى است كه منجر به احكام پنجگانه مىشود . « 1 »
« ابن قيم » ذرايع را چهار قسم مىداند :
1 - وسايلى كه وضع شدهاند براى منجر شدن به مفسده . مانند شراب خوردن كه منجر به مستى مىشود .
2 - وسايلى كه براى امور مباح وضع شدهاند ، ولى شخص با انجام آن قصد توسل به مفسده را دارد . مانند بيع به قصد ربا .
3 - وسايلى كه براى امور مباح وضع شدهاند و شخص هم قصد توسل به مفسده را ندارد ، ولى معمولا اين وسائل منجر به مفسده مىشوند و مفسدهى آنها نيز بر مصلحتشان رجحان دارد . مانند ناسزا گفتن به بتها كه موجب تحريك مشركين و ناسزا گفتن به خداوند - تبارك و تعالى - مىشود .
4 - وسايلى كه براى امور مباح وضع شدهاند ، و گاهى منجر به مفسده مىشوند ولى مصلحت آنها رجحان دارد . مانند گفتن حق نزد حاكم ستمگر .
حكم ذريعة :
ابن قيم و گروهى ديگر از اهل تسنن غير از قسم چهارم ، بقيه اقسام ذريعه را حرام مىدانند . ولى مالكىها و حنبلىها تنها قسم دوم را حرام مىدانند . « 2 »
- ادلهى قائلين به ذريعه :
هامش
الاصول العامة ، ص 407 .
( 1 ) همان مدرك ، ص 408 .
( 2 ) همان مدرك ، ص 409 .