عالم و جاهل در آن احكام مشتركند ، ولى چنانچه اجتهاد مجتهد كه مبتنى بر راههاى معتبر است ، به حكمى بر خلاف حكم واقعى منجر شود ، حكم واقع نيز تغيير پيدا مىكند و مطابق مؤداى اين اجتهاد مىشود ، يا اينكه مصلحتى در اين حكم جديد حادث مىشود كه بر مصلحت واقع غلبه دارد . 3 - صورت سوم راهى است كه مرحوم شيخ انصارى قدّس سرّه برگزيده و به « مصلحت سلوكيه » شهرت دارد . ايشان معتقد است : چنانچه پيمودن يكى از راههاى معتبر ، منجر به حكمى شود كه مخالف حكم واقعى است ، هيچ تغييرى در واقع صورت نمىگيرد و هيچ مصلحتى نيز در اين حكم فعلى پديد نمىآيد ، بلكه نفس التزام به اين حكمى كه پس از پيمودن راههاى معتبر شرعى حاصل شده ، و عمل برطبق آن و ترتيب آثار ، به عنوان اينكه اين حكم ، همان حكم واقعى است ، مشتمل بر مصلحتى است كه موجب جبران فوت مصلحت واقع مىشود . « 1 » مرحوم نائينى قدّس سرّه تصويب قسم اول را « تصويب اشعرى » ، تصويب قسم دوم را « تصويب معتزلى » و تصويب قسم سوم را « تصويب امامى » ناميده است . « 2 »
تعيين محل نزاع :
براى روشن شدن محل نزاع در تخطئه و تصويب بايد گفت : تخطئه و تصويب ، يا در مسائل عقلى است ، يا در مسائل شرعى .
تخطئه و تصويب در مسائل عقلى :
در مسائل عقلى ، خواه مربوط به دين باشد ، مانند : توحيد ، نبوت و معاد ؛ و
هامش
( 1 ) الرسائل ، ص 26 .
( 2 ) فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 253 .