درباره اين روايت چند سوال مطرح است :
1 . آيا جمله « فانه لا يبطل دم امرء مسلم » حكمت حكم است يا علت ؟
چرا ؟
جواب : بسمه تعالى ظاهر عبارت حديث عليت است .
2 . اين جمله ، حكمت يا علت براى چه حكمى است ؟ تنها حكم پرداخت ديه توسط امام و از بيتالمال ؟ يا هر سه حكم ( گرفتن ديه از مال قاتل عمدى ، گرفتن ديه از اقارب قاتل عمدى ، پرداخت ديه توسط بيتالمال ) ؟ چرا ؟
جواب : بسمه تعالى براى جهت جامعه هر سه حكم يعنى اصل ضمان و تعهد .
3 . در صورتى كه به علت بودن جمله « لا يبطل » قائل هستيد ، آيا به مقتضاى « العلة تعمّم » مىتوان حكم يا احكام مذكور در اين روايت را به ساير موارد تسرّى داد ؟ مثل خودكشى قاتل عمدى ، يا كشته شدن قاتل توسط غير ولى دم و بدون اذن وى ؟ اعسار قاتل عمدى از پرداخت ديه پس از مصالحه با ولى دم نسبت به پرداخت ديه ؟ اعسار قاتل شبه عمدى از پرداخت ديه ؟
اعسار عاقله از پرداخت ديه ؟ ( بخصوص در فرض اخير اگر عاقله معسر باشند ، از قاتل خطاى محضى ديه گرفته مىشود يا از بيتالمال يا هيچ كدام ؟ ) جايى كه يك نفر چند نفر را عمداً كشته ولى در مقابل يكى از مقتولين قصاص شده است ، براى ساير اولياء دم چه تمهيدى انديشه مىشود ؟
جواب : بسمه تعالى عليت منافات با محدوديت ندارد . اگر گفته شد
استفتائات ( 1382 ش ) ( فارسى ) — صفحة 244
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص٢٤٤