پرداختهاند .
دوم : استثناى به معنى آنچه از ميوه براى بخشيدن به فقرا جدا و كنار گذاشته مىشود . و اصحاب جنّت از گفتهء خدا : «
إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
» غفلت كردند و با سوگندهاى غليظ بر خود لازم كردند كه حتى به يك فقير هم چيزى از آنچه بريده و به دست آوردهاند ندهند ، ولى آيا در كار خود موفق شدند ؟ هرگز . . .
«
فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَ هُمْ نائِمُونَ
- و گذرندهاى از پروردگارت بر آن باغ گذشت در حالى كه آنان در خواب بودند . » / 222 گفتهاند كه : موعدى كه براى آماده شدن براى كار با هم قرار گذاشته بودند ، آغاز صبح بود ، و شايد شب زودتر به خواب رفته بودند تا در آغاز صبح براى كار آماده باشند ، ولى خدايى كه از چرت زدن و خوابيدن بىنياز است ، هرگز از تدبير آفرينش خويش و به گردش انداختن سنّتهاى خود در زندگى غافل نمىماند ، و به همين سبب چنان خواست تا براى ايشان آيتى قرار دهد كه به ايمان آوردن و تسليم شدن به او گردن نهند ، و به همين سبب به استثنا ( يعنى گفتن إن شاء اللَّه ) و به انفاق كردن به مسكينان فرمان داد ، و آدمى بايد بداند كه جزا حقيقتى واقعى و نتيجهاى از عمل او است .
طواف به معنى گذشتن بر چيزى و در پيرامون آن است ، و طائف چيز يا كسى است كه اين فعل را انجام مىدهد ، و مفسّران آن را به عذاب تفسير كردهاند ، و شايد تندبادى ويران كننده بوده باشد ، يا طوفانى از شن ، يا سيلى بنيان كن ، يا ملخى كه ميوه را مىخورد و تو گويى آن را بريده است ، و شايد اين آخرى نزديكترين احتمال بوده باشد . . . هنگامى مىگويند « طاف الجراد » كه ملخها همچون طوفانى زمين را پر كرده باشند . « 48 » «
فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ
- و آن جنت در آغاز صبح همچون بريده شد . » چنان مىنمود كه كسى در بريدن باغ بر ايشان پيشى گرفته است ، و بدين
هامش
( 48 ) - المنجد ، مادهء طاف .