فرا مىسازند و خود بدان فرهيفته مىگردند . و دروغ آنست كه گفتند
لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ
و گفتهاند آن دروغ كه ايشان را فرهيفته كرد آنست كه گفتند
« نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ » .
قوله :
فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ
- گفتهاند : كه معنى - يوم - وقت است - و آنچه گفت « فى ستة ايام ، فى اربعة ايام ، فى يومين » معنى همه - وقت - است ، كه اين روز و شب بر اختلاف نزديك ما است ، و اللَّه تعالى ليس عنده ليل و نهار عبد اللَّه بن مسعود گفت . « انّ ربّكم ليس عنده ليل و لا نهار ، نوّر السماوات من نور وجهه . » -
فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ
الاية . . . ميگويد : كه تا چون بود حال و قصهء ايشان كه ما ايشان را با هم آريم
لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ
روزى را كه در بودن آن روز گمانى نيست و نه شور دل را جايى . اگر كسى گويد چگونه شك از آن نفى كرد ، و بسيار كس هست از مردمان يعنى كافران كه در آن بشكاند ، چنان كه ربّ العزت حكايت كرد از قومى :
إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ
- جواب آنست كه : اين آية - لا ريب بمعنى - نهى - است چنان كه گفت
فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ
اى لا ترفثوا و لا تفسقوا . دليل برين آنست كه جاى ديگر نهى صريح كرد :
فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ،
فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ
اگر گويند اين شك در قصد و اختيار مردم نيايد ، چگونه نهى مىكند چيزى كه در آن اختيار نيايد ؟ جواب آنست كه : هر چند چنين گفت اما معنى آن حثّ است بر تدبر و تفكر ، يعنى كه تفكر كنيد و نيك بينديشيد و باز دانيد . و اين تدبّر و تفكّر در قصد و اختيار آيد ، و گمان و شور دل باز برد . و
روى ابو هريرة قال : قال النبى ص يجمع اللَّه الخلق يوم القيامة فى صعيد و احد ثمّ يطلع عليهم ربّ العالمين ، فيقول : يتبع كل انسان ما كان يعبد ، و يبقى المسلمون فيطلع عليهم و يعرفهم بنفسه ، ثم يقول انا ربكم