ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ
- نصب است بر حال ، يعنى : توفّيهم الملائكة فى حال ظلمهم و شركهم .
قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ
- فريشته ايشان را گفت شما در چه بوديد ؟ اين سؤال توبيخ است و تقريع ، و روا باشد كه گويند : معنى آنست كه : فيمن كنتم ؟ شما در كدام قوم بوديد ؟ در مشركان يا در مسلمانان ؟
قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ
- ايشان جواب دادند كه ما در زمين مكه مقهوران و عاجزان بوديم ، طاقت اظهار ايمان نداشتيم ، و ما را بكراهيت با خود بيرون آوردند بجنگ . فريشتگان گفتند :
أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها
؟ زمين مدينه فراخ نبود ، و آمن نبود ، تا به آنجا هجرت كرديد ؟ ! سعيد بن جبير گفت :
« أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها »
، قال اذا عمل بالمعاصى فاخرج منها . و
روى ان النبى قال : « من فرّ بدينه من ارض الى ارض و ان كان شبرا من الأرض استوجب به الجنّة . و كان رفيق ابيه ابراهيم و نبيّه محمد . »
پس ربّ العالمين ايشان را دروغ زن كرد ، به آنچه گفتند ، و خبر داد پيغامبر خويش را كه : ايشان استطاعت هجرت داشتند و نكردند ، لا جرم مأواى ايشان دوزخ است :
فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً
- بد شدنگاهى كه آنست . آن گه معذوران را استثنا كرد گفت :
إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ
- آن كس كه اسلام صبى جائز دارد ، اين ذكر ولدان وى را دليل است و حجت . ابن عباس گفت :
أنا و امّى من الّذين لا يستطيعون حيلة و لا يهتدون سبيلا . و كنت غلاما صغيرا .
لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً
- يعنى : فى المال ،
وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا
يعنى : لا يهتدون طريقا الى المدينة ،
فَأُولئِكَ
يعنى اهل هذه الصّفة ،
عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ
اى يتجاوز عنهم ، لا يعاقبهم فى اقامتهم عن الهجرة بعذر ،
وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً
.
اين آيت دليل است بر بطلان قول مرجى كه گفت : ايمان اقرار است و بس ، كه اين قوم اقرار آوردند و اظهار آن كردند ، اما چون تصديق باطن نبود و سرائر موافق قول نبود ، آن اقرار ايشان را به كار نيامد ، و مؤمن نبودند و نيز در اسلام هجرت