أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
.
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ
و تمامى شرح اين كلمات در سورة البقره رفت .
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ
كتاب - اينجا قرآنست ، « و إنّما سمّي كتابا لكتب الحروف بعضها الى بعض ، اى ضمّها » و تنزيل بناء مبالغت و كثرت است ، يعنى كه نه بيكبار فرود آمد اين ، بلكه اندر سالها ، نجم نجم ، آيت آيت ، به قدر حاجت و ضرورت ، بدفعات و كرّات فرو آمد ، تا گرفتن آن بتلقّف و يادداشت آن بدل آسانتر بود ، و پايندهتر .
چنان كه جاى ديگر گفت :
كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا
جاى ديگر گفت
وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ
نه چون توريت موسى كه بيكبار از آسمان فرود آمد . گويند - هفتاد شتروار بود ، و يك جزو از آن بيكسال بر مى - خواندند ، و در همه بنى اسرائيل هيچ كس همه توريت برنخواند ، مگر چهار كس :
موسى عمران و يوشع بن نون ، و عزيز و عيسى عليهم السلام . پس از اين جهت توريت و انجيل را أنزّل ، گفت و نزّل ، نگفت . معنى ديگر گفتهاند كه . نزّل ، قرآن را گفت از بهر آنكه اين بناء مبالغت است و حكم قرآن مؤبّد است تا لا جرم به اين لفظ مخصوص گشت ، و حكم توريت و انجيل مؤبّد نيست ، ازين جهت ببناء مبالغه نگفت .
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ
الاية - اى بالعدل ، لم ينزله باطلا عبثا به غير شيء كقوله :
لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ
. ميگويد اين قرآن كه فرو فرستاد ، بعدل فرستاد ، و براستى و درستى ، نه بباطل ، كه باطل را در آن گنجايى نه ! و بازى و محال را در آن جاى نه ! و قيل :
بِالْحَقِّ
اى بما حقّ في كتبه من إنزاله عليك » گفت فرو فرستاد بر تو قرآن بدان كه درست گشته بود در كتب پيشينه كه اين كتاب به تو خواهيم داد .
مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ
. اى موافقا لما تقدّم الخبر به في سائر الكتب ، معنى همان است . و قيل موافقا لما كان قبله من التّوراة و الانجيل و الزّبور فى التوحيد و النبوّات و بعض الشرائع ، ميگويد اين قرآن موافق توريت و انجيل و زبور است