تمام رشته هاى علوم تجربى چنين است .
اين حكم عقل از دو قياس خفى در ارتكاز استقراء كننده به وجود مىآيدكه غالباً خودش متوجه آن نمىگردد ، يك قياس استثنايى و ديگرى قياس اقترانى .
صورت قياس استثنايى چنين است :
اگر حصول اين اثر اتفاقى و بدون علت باشد ، هميشه تحقق نمىيافت .
لكن دايماً و هميشه حاصل شده است ( به مشاهده ) .
حصول اثر مذكور اتفاقى نيست بلكه علت موجبهاى دارد .
قياس اقترانى چنين است :
حصول اين اثر معلول علت است : هر معلول تخلف آن از علتش ممتنع است ، نتيجه از شكل اول : اين اثر و معلول تخلف آن از علتش ممتنع است .
بايد بدانيد كه صغراى اين قياس اقترانى ، نتيجه قياس استثنايى سابق است و كبراى آن بديهى اولى است . و صغرا و كبراى قياس استنثايى هم بديهى مىباشد ، بنابراين حكم تجربه به قضاياى اولى و مشاهدات بر مىگردد .
به هر حال بايد حكم عقلى را براى احكام حسى قبول كنيم .
در پايان بايد بدانيم كه صناعات پنجگانه منطق عبارت است از :
صناعة البرهان ؛
صناعة الجدل ؛
صناعة الخطابة ؛
صناعة الشعر ؛
صناعة المغالطة .
المنجد ميگويد : صناعت - به كسر صاد - در معانى و به فتح آن در محسوسات استعمال مىشود ، و صناعت علمى است كه بر مزاوله و مباشره كار حاصل شود ، دانش متعلق به عمل .
رنگارنگ يا كشكول درويشى (فارسى) — صفحة 38
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص٣٨