شنيده بوديم كه مخترع نقشه شطرنج ، خمس ( پنج يكه ) مثقال گندم را از خانه اول تا خانه چهلمين بر حسب قانون تضعيف محمول سه هزار اطاق راه آهن يا سيصد و شصت هزار شتر مىنمايد يا يك من تبريز را به همين ميزان تا خانه چهلمين به ( 727059968 ) خروار كه مزروع تمام كره زمين و محمول تمام كشتىهاى دنيا و كليه قطارها خواهد بود مىكشاند .
اما نديده بوديم كه در پيشرفت نفوذ و اتحاد كلمه ترقى هيئت جامعه يك ملتى شديدتر و سختتر از اين تصاعد در خارج صورت پذيرد .
مجال آن تصاعد ( در موضوع شطرنج ) و ترقى چون ذهنى و اعتبارى است چندان مشكل نيست زيرا در ذهن اجتماع ضدين و نقيضين هم تصور مىشود ولى در دار تحقق و خارج اين سنخ ترقى و تصاعد محيرالاوهام است انجمن حزب الوطنى مصر اول يك تن سيد درويش بيش نبوده بعد شيخ محمد عبده را جذب نمود : رفته رفته به چهل نفر رسيد و كنون عمليات آنها در مدت 9 ماه به ( 20181 ) نفر با سرمايه يك كمپانى معتبرى از تجارت خانههاى اروپا تصاعد نموده ، بديهى است كه اگر هر ما يك نفر زايش مثل خود نمايد به بيست سال نخواهد كشيد كه صفحه پشت و روى كره كمترين ميدان جولان آنها خواهد بود !
فوايد دين در زندگانى (فارسى) — صفحة 138
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص١٣٨