قوانين محكمى ساخته شدهاند ، گواهى مىدهند كه خالق آنها از تمام خصوصيات وجودى آنها آگاه است و بدون اين علم ، نمىتوان آنها را به اين صورت منظم ، كه عوامل بقا و دوام و وسايل دفاع در آن نهفته است ، درآورد .
آيا مىتوان گفت سازندهء يك هواپيما از قسمتهاى علمى و فنى آن بىخبر بوده يا نويسندهء يك دايرةالمعارف به فن نويسندگى آشنايى نداشته است ، بنابراين آن چه از بعضى فلاسفه نقل شده كه خداوند علم به جزئيات ندارد و علم او را منحصر به كليات كردهاند ، كاملًا مردود است . نظم هر آفريدهاى دليل بر علم خالق اوست و اين برهان را قرآن با لطافت خاصى بيان كرده آن جا كه مىفرمايد :
« أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الخَبِيرُ » ؛ « 1 »
حضرت رضا عليه السلام در يكى از سخنان خود دليل علم خدا را بر مصنوعات خود چنين بيان مىكند :
« أتقن ما خلق بحكمته و وضع كل شيء موضعه بعلمه ؛ « 2 »
مصنوعات خود را با ارادهء حكيمانهء خود متقن و استوار آفريده و هر موجودى را با علم و دانش خود ، در جاى خوش قرار داده است » .
چرا خداوند به ذات خود عالم است ؟
در مورد اين مطلب از دو را راه مىتوان بحث كرد :
1 . خداوند موجوداتى را آفريده كه از ذات خود آگاه هستند ؛ مانند
هامش
( 1 ) . . ملك ( 67 ) آيهء 14 .
( 2 ) . . بحارالأنوار ، ج 4 ، ص 85 .