به تحقيق ما آدمى را در نيكوترين اعتدال بيافريديم ، سپس او را فروتر از همه فروتران گردانيديم .
هر كه خداوند به دو توفيق دهد و تاييدش كند ، و او بتواند نفس امّارهء خويش را در اختيار گيرد و او را تربيت كند ، همين نفس ، بُراقى براى معراج او مىشود ، و از همين رو ، در بيشتر آيات نكوهيده انسان ، چنين به نظر مى رسد كه خداوند اين چنين آنها را استثنا كرده است :
( الّا الّذين آمنوا و عملوا الصالحات . ) 22
مگر كسانى كه ايمان آوردند و كارى شايسته كردند .
و هر كس كه خداوند به دو توفيق ندهد و خويش را تربيت نكند ، اندك اندك ، آنقدر سقوط مىكند كه به فروترين درجات در مى افتد و از مشمولان اين آيه مى گردد كه مى فرمايد :
( انّ شرّ الدّوابّ عند اللّه الصّمّ البكم الّذين لا يعقلون . ) 23
همانا بدترين حيوانات نزد خدا ، كران و لالانى هستند كه انديشه نمى كنند .
پس انسان در پرتو پيمودند منازل توبه ، يقظه ، تخليه ، تحليه و تجليه ، مىتواند به مقام لقايى دست يابد كه در قرآن بيش از ده بار تكرار شده است .
از قرآن چنين پيداست كه نظم و قانون و حتّى حتميّت نظام سامان يافته و سيطرهء اراد الهى بر جهانِ وجود ، حاكميّت دارد ، و لذا خداوند مى فرمايد :
( فقال لها و للارض ائتيا طوعاً او كرهاً قالتا اتينا طائعين . ) 24
پس به آسمان و زمين گفت : خواه يا ناخواه بياييد . گفتند : فرمانبردار آمديم .
چنان كه خداوند دربارهء فرشتگان مى فرمايد :
( لا يعصون اللّه ما امرهم . ) 25
كاوشى نو در اخلاق اسلامى وشئون حكمت عملى (فارسى) — صفحة 44
مساهمون: الشيخ حسين المظاهري
ص٤٤