شروع كرده است » ، و منظور او بىگمان ، وجود هماهنگى و ربط بين سورههاست امّا او به اندازهء تفكّر زمان خودشان ارتباط بين سورهها را مىفهميده ، ولى الآن با وجود بالاتر رفتن سطح آگاهيها ممكن است ، مسائل بيشترى از اين ارتباط بين سورهها فهميده شود .
نظم آيات و سور قرآن ، نظم الهى است
تمام قرآن ؛ از حروف و كلمات گرفته تا آيات و سورهها ، همه طبق وحى الهى تنظيم يافته است . و دليل ما بر اين مطلب عبارتست از :
1 - قرآن مىفرمايد :
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ
« 1 » ؛ آنهايى كه به قرآن كفر ورزيدند ، زمانى كه قرآن برايشان آمد ؛ به درستى كه قرآن كتاب عزيزى است كه باطل از هيچ سو به آن راهى ندارد . » مراد از
مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ
اين است كه از زمان صدور وحى تا آن هنگام كه به پيامبر برسد ، ناصوابى به قرآن راه نيافته است ؛ چه از ناحيه شياطين كه دخالت كرده باشند ، و چه از ناحيهء جبرئيل كه اشتباه كرده باشد ، و يا خود پيامبر وحى را اشتباه فهميده باشد . و مراد از
مِنْ خَلْفِهِ
اين است كه بعد از پيمبر هم هيچ ناصوابى به قرآن راه نيافته است .
تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ
؛ قرآن ، نازل شدهء حكيمى مورد ستايش است . توصيف خدا به حكمت ، مىرساند كه خداوند همهء حسابها را كرده .
و با نظم و دقت هر چيز را در جايگاه خود قرار داده تا به هدف خود برسد . پس خداوند براى هدفى كه همانا ابلاغ قرآن به مردم باشد ، قرآن را نازل كرده است . و محال است كه به هدف خود نرسد .
2 - قرآن ، يك كتاب است ، و اوّلين خصوصيت كتاب ، نظم آن است ، زيرا كتابى كه بىنظم باشد نمىتوان به آن اصطلاح كتاب را بار كرد . بنابراين ، مجموعهء كلمات
هامش
( 1 ) - فصلت / 41 - 42 .