اندوه بسته به تعدّد ظروف و شرايط متعدّد است . نوعى از اندوه نگرانى و انديشناكى است ، مانند اين گفتهء خداى تعالى به مادر / 63 موسى ( ع ) : «
وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي
- و مترس و اندوهگين مشو » ، « 35 » و نوعى از اندوه نگرانى از وحشت بزرگ است ، چون اين گفتهء خداى تعالى : «
لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ
- آن وحشت بزرگ اندوهگينشان نكند » ، « 36 » و نوعى از اندوه نگرانى از شكست است ، مانند اين گفتهء خداى تعالى : «
وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ
- سستى مكنيد و اندوهگين مباشيد ، شما برترى خواهيد جست » . « 37 » خدا تمام اين غمها را از آنان دور مىكند زيرا ايشان بر گناهان خود در دنيا اندوهگين شدهاند ، و در حديث آمده است كه « براستى مؤمن در دنيا اندوهگين است » يعنى از گناه خود نگران است .
«
إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ
- زيرا پروردگار ما آمرزنده و سپاس دارنده است . » آمرزش در برابر ارتكاب گناه است و سپاس داشتن براى نعمت ، پس پروردگار سبحان ما گناهانى را كه مرتكب شدهاند مىآمرزد و ايشان را به سبب كارهاى نيكى كه كردهاند سپاس مىدارد .
[ 35 ] «
الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ
- آن خدايى كه ما را از فضل خويش بدين سراى درنگ درآورد ، » يعنى سرايى كه انسان در آن استقرار و آرامش مىيابد ، و شايد اين آيه معنى جاودانگى را افاده كند ، زيرا دنيا سراى درنگ نيست بلكه سراى انتقال و جابجايى است .
«
لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ
- كه در آن جا نه رنجى به ما مىرسد و نه خستگى . » در تفسيرى از على بن ابراهيم آمده است : « نصب » همان رنج است و
هامش
( 35 ) - القصص / 7 .
( 36 ) - الانبياء / 103 .
( 37 ) - آل عمران / 139 .