است » . « 69 » / 517 چنان كه به نظر من مىرسد اين آيه احتمال سه معنى را دارد كه هر سه مهمّ است :
معنى نخست : همان شناخت تكاليف واجب و انجام دادن آنها به بهترين و برترين صورت است به دليل گفتهء خداى تعالى : «
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا
- آن كه مرگ و زندگى را بيافريد ، تا بيازمايد كه كدام يك از شما به عمل نيكوتر است » . « 70 » براى نزديك ساختن اين انديشه به ذهن گوييم : انسانى كه فرزندش يا شخصى كه نزد او عزيز است به بيمارى خطرناكى دچار مىشود ، براى درمان بيمار هر پزشكى را نمىجويد بلكه به جستجوى بهترين پزشك ممكن مىپردازد بدين اميد كه در زودترين فرصت و به بهترين صورت شفا حاصل شود ، و آدمى در زندگى خود با خطرى سرنوشتى كه همان آتش دوزخ است روبرو است ، و شايسته است كه براى رهانيدن خود از گزند آن بر واجبات و مستحبات آگاهى داشته باشد و آنها را به بهترين صورت انجام دهد ، و چرا نه ؟ در حالى كه در حديث آمده است :
« دانايان هلاك مىشوند مگر آنهايى كه عمل كنند ، و عمل كنندگان هلاك مىشوند مگر آنهايى كه در عمل خود اخلاص ورزند ، و اخلاص ورزان نيز در معرض خطرى بزرگند » .
معنى دوم : در اوايل اين سوره در تفسير گفتهء خدا : «
الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ
- آن كسانى كه به سخن گوش مىدهند و از بهترين آن پيروى مىكنند » « 71 » اشاره شده است كه تمام قرآن نيكو است ، ولى نسبت به شرايط هر شخص و عصر او « نيكوترين » تفاوت مىكند ، و بر سبيل مثال : نماز و روزه و حج و جهاد و . . . و . . . تمام اينها بر مردم واجب است ولى بر هر كسى يكى از اين
هامش
( 69 ) - المجمع ، ج 8 ، ص 503 .
( 70 ) - الملك / 2 .
( 71 ) - الزّمر / 18 .