مگر نه آن كه پروردگار ما ، سبحانه گفته است : «
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
- كسانى را كه در راه ما مجاهدت كنند هر آينه به راههاى خويش هدايتشان مىكنيم » « 29 » و آرزوهاى كسانى كه انتظار دارند بدون كوشش و جهاد هدايت شوند باطل است .
از اين آيه به انديشهاى راه مىبريم كه كليدى براى يافتن نهفتههاى كتاب حكمت آموز قرآن است ، و آن اين است كه سرتاسر كتاب پروردگار ما نيكوست ، ولى مردم در ميزان بهره بردن از آن متفاوتاند ، و مثل قرآن همچون انواع خوراك است كه در فايده و نيكى و لذّت يكسانند ولى مردم در بهرهگيرى از آن تفاوت دارند .
مثلا ، آيات جهاد در زمان مبارزات بيش از آيات صبر و بردبارى تجلّى مىكند ، در حالى كه آيات انفاق براى توانگران به اندازهء آيات خويشتندارى براى تهيدستان تجلّى مىكند .
شناخت اوضاع اجتماعى و شخصى به وسيلهء عقل صورت مىگيرد ، پس عقل دليلى مستقل در ميان ادلّهء شرعى نيست كه به كتاب و سنّت و اجماع افزوده شود ، بلكه نورى است كه / 460 به وسيلهء آن كتاب شناخته مىشود ، و سنّت را بدان تميز مىدهيم ، و به مدد آن به اجماع تكيه مىكنيم ، پس اگر عقل نباشد چگونه به معانى قرآن راه يابيم ، و چگونه راويانى را كه سنّت را به ما منتقل كردهاند تصديق يا تكذيب كنيم ، و چگونه اجماع سنّت را به ما منتقل كند ؟
[ 19 ] بر عكس مؤمنان ، ديگران هر يك هنگامى كه به گمراهى طاغوت تسليم شد ، كلمهء عذاب هنگامى بر او محقّق شد كه خدا گمراهش ساخت ، و هدايت عقلش را پس از آن كه او خود با آن بد رفتار كرد ، از او باز گرفت و سلب كرد .
«
أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ
- آيا كسى را كه حكم عذاب خدا بر
هامش
( 29 ) - العنكبوت / 69 .