انسان به حقّ است كه با عبارات قلمبهء دشوار تحقق نمىيابد / 411 و اگر آن عبارات را در قرآن به كار مىگرفت مخصوص به طبقهاى معيّن مىشد ، و اين حقيقت علمى در اين نمودار مىشود كه جهان آفريدگان با حق همكارى و تعاون دارد ، امّا شرّ و باطل همانا موارد نادر و استثنايى و جدا شدن از خط سير آن است ، وقتى ابليس - كه رمز و مظهر شرك است - با رجم رانده شد هيچ يك از آفريدگان آسمان و زمين و ميان آن دو با او نبود . همانا اصل در آفريدگان خير است نه شرّ ، و كسى كه از ابليس فرمان مىبرد در واقع از عنصرى ضعيف فرمان مىبرد ، و قرآن بدين حقيقت تصريح مىكند ، آن جا كه گويد : «
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً
- آنان كه ايمان آوردهاند ، در راه خدا مىجنگند ، و آنان كه كافر شدهاند در راه شيطان . پس با هواداران شيطان قتال كنيد كه مكر شيطان ناچيز است » ، « 78 » و از اين خاستگاه است كه حتمى بودن پيروزمندى مؤمنان راستين بر دشمنانشان آمده است ، و از همين رو است كه نيز پروردگار ما در آغاز اين سوره گويد : «
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ
- كافران هم چنان در سركشى و خلافند » ، « 79 » و ما آن را تفسير كرديم كه آنان كه با جهت حركت هستى مخالفت مىكنند همان كافرانند كه از سرشت و فطرت خويش منحرف شدهاند و همانها هلاك شوندگانند ، و خدا در اين سوره آنها را از چنان سرانجامى بر حذر داشته است ، و گويد : «
كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنادَوْا وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ
- چه بسا مردمى را كه پيش از آنها به هلاكت رسانيديم . آنان فرياد برمىآوردند ولى گريزگاهى نبود » . « 80 » هم چنان مخالفت طبيعت را با مسير حركت آنها و شكست حتمى آنها را بدين گفتهء خود تأكيد كرده است كه : «
أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ * جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ
- يا فرمانروايى
هامش
( 78 ) - النساء / 76 .
( 79 ) - همين سورهء ( ص ) / 2 .
( 80 ) - همين سورهء ( ص ) / 3 .