انديشهء جبر را درهم مىشكند و گفتهء كسانى را كه ادّعا مىكنند مجبور و ناگزيرند شيطانها را شريك بياورند تكذيب مىكند ، زيرا در دنيا هيچ چيزى بر انسان نيست ، بلكه اوست كه خود راه و افكار و باورهاى خويش را با كمال آزادى برمىگزيند ، و همين آزادى است كه او را وامىدارد مسئوليّت كامل رفتار و اقدامات خود را بر عهده گيرد ، و فرمانهايى كه خدا به پيامبران خود وحى مىكند دائر بر اين كه در تبليغ رسالت خود به كافران و مشركان زياد مبالغه نكنند با همين انديشهء اختيار هماهنگى دارد . پس كافران و مشركان خود مسئول گزينش خويشاند ، و وظيفهء تبليغ كنندهء رسالت و گزارندهء پيام نيست كه گزينشى معيّن را بر آنها تحميل كند .
/ 293 اين سوره به عنوان پايان بخش احاديث صالحان شامل سه آيهء پايانى است كه نخستين آنها به بيان منزّه بودن خداى سبحان اختصاص دارد ، و سپس درود بر پيامبران اوست و آخرين آيه مخصوص ستايش اوست .
شرح آيات :
[ 161 - 162 ] انديشههاى شرك با انواع گوناگون خود خطا و نادرست است ، و انسان مجبور نيست بدانها معتقد شود ، ولى براى آن كه مسئوليّت را از دوش خود بردارد ادّعا مىكند كه چنين انديشههايى بر او فرض و واجب شده و به سبب فشار يا فريفتگى هيچ اختيارى جز پذيرفتن آن انديشهها ندارد ، ولى قرآن اين انديشهء جبر را درهم مىشكند و مىگويد :
«
فَإِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ * ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ
- شما و بتانى كه مىپرستيد * نتوانستيد مفتون بر آن ( بتان ) كنيد . » كلمهء « عليه بر آن » چنان كه پيداست دلالت بر جبر مىكند ، مثل آن كه قرآن بگويد : به راستى شما نمىتوانيد كسى را نه به مفتون كردن و نه با فشار در مورد آنچه مىپرستيد به پيروى از خود مجبور كنيد ، زيرا كلمهء فتنه متضمّن معنى بلا ، و فشار و اكراه مىشود ، هم چنان كه معنى فريفتن و مفتون ساختن و آراستن نيز مىدهد ، و عموما فتنه در اين جا به معنى جبر است .