«
ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ
- سپس بازگشتشان همان جهنّم است . » / 242 شايد اين حالتشان از آزمندى به زقّوم و آب سوزان در دوزخ تجسّمى از آزمندى آنها در دنيا به خوردن مالهاى حرام و استمرار نوشيدن شراب حرام باشد ، كه از اين دو به خدا پناه مىبرم .
[ 69 - 70 ] سياق مطلب در پايان به فشار تاريخى تصريح مىكند كه سبب گمراهى بسيارى از مردم مىشود .
«
إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ
- آنها پدران خود را پيش از خود گمراه يافتند . » بر آنها واجب بود كه از پدران گمراهشان پيروى نكنند بلكه خود به جستجوى حق بپردازند ، و اين آيه ما را به ضرورت حركت هشيارانه در زندگى انسان متوجّه مىسازد كه از او مىسزد كه بنگرد و بدان بينديشد و هوشمندانه ملازم حق شود نه بر حسب وراثت و عادت . وانگهى فرد يا اجتماع در نمىيابد كه مسير حركتش خطاست و خدا مىگويد : «
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ
- پس آدمى بايد به طعام خود بنگرد » ، « 28 » يعنى غذاى جسمى و روحى خود تا از سلامت بودن مطمئن شود ، ولى آنها خود را در جستجوى حق به رنج نيفكندند ، بلكه فقط از پدرانشان پيروى كردند و به دنبال آنها رفتند .
«
فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ
- و بر پى ايشان شتابان رانده مىشوند . » قرآن نگفته است يهرعون ( به فتح اوّل شتابان مىروند ) ، زيرا حركت انسان براى تقليد حركتى ارادى به صورت كامل نيست ، بلكه مجموع انگيزههاى ذاتى ، و فشارهاى خارجى از سوى ديگران است . و اين آيه فشارى را كه پدران بر پسران خود وارد مىسازند تا فرزندانشان از آنها پيروى كنند ، بيان مىكند .
پس در اين صورت بر انسان واجب است كه اين سبب مستقيم را قطع كند ،
هامش
( 28 ) - عبس / 24 .