كه همان پيروىشدگان و پيشوايان ستم هستند - چنان كه به نظر مىرسد - . . .
«
يَتَساءَلُونَ
- و از يكديگر بپرسند . » براى شناختن مسئول ظلم ، و در نتيجه آگاه شدن از سرنوشتى بد كه همه بدان دچار شدهاند .
[ 28 ] امّا مستضعفان مستكبران را قرار مىدهند :
«
قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ
- گويند : شما بوديد كه از در نيكخواهى بر ما در مىآمديد . » اين جا پيروان مىكوشند كه مسئوليّت را از شانه خود به دو عذر و بهانه فروافكنند :
نخست : مىگويند ما در جستجوى كفر و ستم نبوديم و به دنبال اين دو بدى نمىگشتيم ، بلكه شما بوديد كه اين بار گناه را بر دوش ما نهاديد ، شما بوديد كه بر ما درآمديد و ما نزد شما نيامده بوديم .
دوم : اينان بدين گفتهء خود « عن اليمين - از در قدرت » ادّعا مىكنند كه به پيروى از ستمكاران مجبور بودهاند ، و شايد اليمين اشاره به قوّت باشد نه به سوى راست كه مخالف سوى چپ است ، و قرآن اين كلمه را براى تعبير از قوّت به كار برده است . خداى تعالى گويد : «
وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ * لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ
- اگر ( پيامبر ) پارهاى سخنان را به افتراء بر ما مىبست * با قدرت او را فرو مىگرفتيم » ، « 6 » « اليمين » يعنى قوّت ، و از آن رو كلمهء يمين ( به معنى سمت راست ) براى تعبير / 215 از قوّت به كار رفته كه قوّت انسان به عادت در سمت راست او نمودار مىشود .
[ 29 - 30 ] در برابر اين موضعگيرى مستضعفان بر ضد مستكبران آنها نيز از خود دفاع مىكنند ، و در دفاعشان بيانى از واقعيّت چنان كه بوده است وجود دارد ،
هامش
( 6 ) - الحاقّة / 44 - 45 .