را در زير آب فشرده و انباشته است . مگر نه آن كه درخت سبز سرشار از آب است ؟
پس نسبت به پروردگار خود بينش پيدا كن كه سوختها را در آب ذخيره مىكند ! / 179 دوم : قوانين پنهانى خدا بيش از قوانين آشكار اوست كه انسان آنها را مىبيند ، و جز اندكى از دانش به ما ندادهاند ، ما برخى چيزها را از آن رو بعيد مىدانيم كه سيستمها و قوانين آنها را نمىشناسيم ، اگر به يكى از اجداد ما مىگفتند : روزى خواهد آمد كه دستگاهى به وزن دهها تن آهن با سرعتى بيش از صوت در فضا پرواز كند ، باور نمىكرد زيرا آن روز قوانين فيزيكى كه امروز بشر آنها را شناخته است هنوز شناخته نشده بود . و امام على ( ع ) مىگويد :
« مردم دشمن آنند كه نمىدانند » . « 40 » بدين سان بشر رستاخيز را انكار مىكند زيرا نمىداند كه خدا در نهاد هستى چه قوانين و روابطى را به وديعه نهاده است ، هم چنان كه آدمى نمىداند چگونه خدا از درخت سبز آتش را پديد مىآورد ، شايد ذرّات پيكر كه پس از مرگ از آن جدا مىشوند داراى پيوندى مخصوص با آن باشند تا زمانى كه خدا خفتگان در گورها را برانگيزد ، يا بر هر ذرّهاى نشانههايى خورده باشد كه به اصل و خاستگاه آنها اشاره كند .
سوّم : ذرّات گرما ( يا فوتونهايى ) كه از خورشيد جدا مىگردد و در درخت سبز اندوخته مىشود ديگر بار به سوى آن باز مىگردد ، ولى بدون آن كه - چنان كه نادان مىپندارد - چيزى از آن نابود شود ، همچنين است ذرّات جسم .
چهارم : شايد در اين آيه اشارهاى است لطيف به قانون الهى در هستى كه در آن حالتهاى نهان و آشكار ( و غيب و شهود ) وجود دارد . پس در آن جا درخت سبز است كه آن را بركهاى آب مىشمارى در حالى كه تودهاى سوخت در آن اندوخته شده است ، همچنين است دنياى شهود آخرت ، در حالى كه آخرت غيب و
هامش
( 40 ) - نهج البلاغه ، حكمت 172 ، ص 501 ( در متن به خطا خ 172 آمده ) ؛ ترجمهء دكتر شهيدى ، كلمات قصار ، ص 392 .