آفريده شده ، تبديل به خاك مىشود ، و آنچه را درندگان و گزندگان از شكمهاى خود بيرون دادهاند و آنچه خورده و دريده شده ، همهء آنها در خاك است و نزد كسى كه به اندازهء ذرّهاى در ظلمات زمين چيزى از او پنهان نيست ، محفوظ است ، او شماره و وزن چيزها را مىداند ، و خاك روحانيان به منزلهء طلا در خاك باشد ، چون هنگام رستاخيز برسد ، آسمان باران رستاخيزى مىبارد ، و زمين برمىآيد ، سپس همچون جنبيدن مشك دوغ مىجنبد ، آن گاه خاك آدميان چون ذرّات طلايى كه خاكشويى كنند و كرهاى كه از دوغ با جنباندن مشك گيرند ، جدا مىشود و خاك هر كالبدى در قالب خود گرد مىآيد و به اذن خداى قادر متعال بدانجا كه روح قرار دارد منتقل مىشود ، پس صورتها به اذن صورتگر به شكل نخستين خود بازمىگردد ، و روح در آنها وارد مىشود ، و آن گاه هر كس بى آن كه چيزى از وجودش بيگانه باشد به قرار خود ساخته و پرداخته شده است » . « 37 » شايد اشارهء قرآن به آغاز آفرينش الهام بخش اين نظريّه است كه گويد :
ياختهء نخستين كه در رحم تلقيح و باردار مىشود در زندگى جنينى باقى مىماند و سپس در رحم زمين همان گونه كه در رحم مادر پرورش يافته بود رشد و نموّ مىكند ، امّا حديثى كه پيش از اين گذشت صراحت دارد كه ذرّات پيكر كه در زمين پراكنده شده ، هر جا باشد ، از طريق جنبيدن به هم مىپيوندد ، و ما مىتوانيم آن را به قطعهاى آهن ربا تشبيه كنيم كه در ميان خاكى آميخته به ذرّات آهن به حركت درمىآيد ( و در نظر آوريم كه ) چگونه آن ذرّات آهن به پيرامون آهن ربا گرد مىآيند ؟
[ 80 ] آن گاه روند مطلب متوجّه اين امر مىشود كه رستاخيز مردگان حق است و درخت سبز را مثل مىزند كه خدا براى مردم از آن آتش و سوخت تعبيه كرده و گويد :
«
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ
- آن
هامش
( 37 ) - نور الثقلين ، ج 4 ، ص 395 .