مىرسد - كه اين آيه شامل دنيا نيز مىشود ، زيرا مشركان همان ياران خدايان ساختگى در اين جا هستند ، و در آخرت اين حقيقت بيش از پيش جلوهگر مىشود ، پروردگار سبحان ما گويد : «
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا
- و به غير از اللَّه خدايانى اختيار كردند تا سبب عزّتشان گردند * نه چنين است ، به زودى عبادتشان را انكار كنند و به مخالفتشان برخيزند » . « 36 » سخن آخر : به راستى ، عوامل مؤثر در زندگى بشر همه پيدا نيستند بلكه عواملى پنهانى و غيبى نيز وجود دارند ، و حتى عوامل پيدا همچون سياست و اقتصاد و امثال آنها - اگر به دقّت بنگريم - به عوامل غيبى مربوط مىشود ، و در نتيجه نيروهايى كه غير از خدا مورد پرستش قرار مىگيرد / 173 نمىتواند هيچ تأثيرى در آن عوامل غيبى و نهانى داشته باشد ، وانگهى اين نيروى اعطايى و واگذار شده به آنها محدود به عالم دنياست و در عالم آخرت و بال و سربار است . دوم : به راستى دامنهء بىخردى و نادانى بدانجا مىكشد كه انسان انسانى ديگر نظير خود را به جاى پروردگار عزّت به خدايى مىگيرد تا در برابر قانونهاى الهى و قضا و قدر او به وى يارى و پيروزى دهد ، ولى اين بىخردى درست همان چيزى است كه آدمى مرتكب آن مىشود ، مگر خدا انسان را پاك و بر كنار نگاهدارد ، پس بيشتر مردم به پروردگار خود شرك مىآورند و به نسبتى معيّن خدايان قوّت و ثروت و جاه را مىپرستند ، و از اين رو به همان نسبت نيرويى را كه خدا بديشان داده است به سود آن خدايان برساخته از دست مىدهند ، و خود مىپندارند كه از آن خدايان ساختگى قوّت و صلابت و عزّت به دست مىآورند .
هم چنان كه آنها با شرك آوردن خود يارى خدا را به خويش از دست مىدهند ، اگر بر خدا توكّل كنند ، و به نعمتى كه خدا آشكار و پنهان بر آنها فرو باريده توجّه كنند ، و نيروهاى بىپايان خود را بشكافند و آزاد سازند و از نفوس
هامش
( 36 ) - مريم / 81 - 82 .