نيرويى است كه در رويارويى با طبيعت يا دشمنان به آنان يارى دهد ، بيان مىكند .
[ 75 ] ولى چه كس به چه كسى يارى مىدهد ؟ آيا خدايانند كه به آنان يارى مىدهند يا آنانند كه به خدايان ساختگى يارى و قدرت مىدهند ؟
/ 172 «
لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ
- آنها را ياراى آن نيست كه به ياريشان برخيزند . » پروردگار ما با روشنى كامل اين سخن را مىگويد ، و اگر در قرآن هيچ اعجازى جز همين آيه نمىبود ، بيگمان همين آيه گواهى است راستين بر آن كه قرآن از جانب خداست ، زيرا مردم - جز اندكى افراد كه خدا هدايتشان كرده است - مىپندارند كه طاغوت يا ثروتمندان و صاحبان جاه و قبيلهاند كه به كسانى كه آنها را شريك خدا ساختهاند ، يارى مىدهند ، در حالى كه پروردگار ما تأكيد مىكند كه درست عكس اين پندار است ، و اگر ما خوب بينديشيم درمىيابيم كه اين خدايان ساختگى هستند كه تابع و فرع بتتراشانند ، اگر پيروان طاغوت نباشند كه به دلخواه يا از بيم يا از گمراهى از او پيروى كنند ، طاغوت كيست ؟ توانگران و ستمگرى آنها و ضعيف نگهداشتن ديگران به وسيله آنها تمام معلول سكوت مردم دربارهء آنها و طمع اينان در اموال آنان است ، و همچنين است مسئلهء قبيله و وطن و حزب .
«
وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ
- ولى اينان همانند سپاهى به خدمتشان آمادهاند . » شايد اين تعبير چنين برساند كه نيروى خدايان ساختگى همان مجموع نيروى پيروان آنهاست و آنها تنها مظهر و نشانهء تجمّع اين نيرو هستند ، نه بيشتر و نه كمتر .
مفسّران گفتهاند : خدا از اين تعبير روز قيامت را در نظر دارد كه در آن جا مشركان در پشت خدايان ساختگى و پندارى خود صف مىكشند و دسته جمعى به دوزخ رانده مىشوند ، و شك نيست كه بيگمان قضيّه چنين است ، ولى - به نظر من