تفسير هدايت (فارسى) — صفحه 319

« خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً - در آن جاودانه‌اند و هيچ دوست و ياورى نخواهند يافت . » [ 66 ] يكى از انواع عذاب در جهنم برگشتن چهرهء كافران است . « يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ - روزى كه صورتهايشان را در آتش بگردانند . » اين را دو معنى است : يكى گردانيدن صورت به معنى تبديل و تبدل آن است . دوم آن كه صورت را در درون آتش از اين رو به آن رو مىچرخانند تا آتش به همه جاى آن برسد . همان گونه كه گوشت را موقع سرخ كردن مىچرخانند . / 398 وقتى كفار و منافقان گرفتار چنين آتشى مىشوند آن وقت حسرت مىخورند كه كاش از خدا و رسول او اطاعت كرده بوديم . ولى اين سخن را در سراى جزاى آخرت چه فايدت . آنها در آن هنگام كه فرصت عمل داشتند غفلت كردند . « يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولَا - مىگويند : اى كاش خدا را اطاعت كرده بوديم و رسول را اطاعت كرده بوديم . » از اين كه حق را اجابت نكرده بودند و رسول اللَّه را اطاعت ننموده بودند ، معذرت مىخواهند و اين بدين سبب است كه با بالا رفتن حجابها دريافته‌اند كه هيچ بهانه و توجيهى سود ندهد . [ 67 ] يكى از بهانه و توجيهات ايشان اين بوده كه ما فريب پيشوايان گمراه را خورده‌ايم و تحت تأثير او قرار گرفته‌ايم . اين گونه بهانه‌ها هم نزد خدا ارزشى ندارد . زيرا انسان متصرف و عاقل است . آلت جامدى نيست كه هر كس هرطور بخواهد آن را بجنباند . او مسئول قرارها و رفتار و اعمال خود است . « وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا - و گفتند : اى پروردگار ما ! از سروران و بزرگان خود اطاعت كرديم و آنان ما را گمراه كردند . » سروران ، مراد از حاكم و فرمانده نظامى و سياسى يا نظام اقتصادى است و ديگر جهاتى كه زيانش به مردم مىرسد . اما بزرگان ، اصحاب وجهه‌هاى اجتماعى هستند يا اقتصادى و همهء كسانى كه انسان براى مصالح خود از آنان فرمان مىبرد و