تكذيب پرداخته بوديد كه هيچ كارى جز آن نداشتيد ، و آيه با اين معنى شبيه اين گفتهء خداى تعالى مىشود كه گفت : «
بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ
- بلكه چيزى را تكذيب كردند كه دانش ايشان بر آن محيط نشده بود و به تأويل و توجيه آن دست نيافته بودند » . « 30 » [ 85 ] و قضاى الاهى به عذاب ايشان به سبب ظلمشان جريان يافت ، و هيچ ايرادى نتوانستند بر آن بگيرند ، بدان سبب كه حجت و برهان رسا در اختيار نداشتند .
«
وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ
- و گفته بر ايشان واقع شد ( و اجلشان فرا رسيد ) به سبب ستمى كه كرده بودند ، پس سخنى براى گفتن ندارند . » چه عذر و منطقى كه آنان را از مسئوليتشان خلاص كند ندارند ، و خدا بر همه چيز محيط است و حجت بالغه با او است ، چه دستها و اندامهاى ايشان بر ضد آنان گواهى مىدهد ، و اگر انسان بتواند با حيلهگرى و تكذيب در محكمههاى دنيا پيروز شود ، در آخرت چنين كارى از او ساخته نيست .
[ 86 ] و از جملهء حجتهاى خدا عليه ايشان آن است كه از آنان مىپرسد : آيا آيات و دليلها براى ايمان آوردن اندك يا دشوار بود كه كافر شديد ؟ ! «
أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً
- آيا نديدند كه ما شب را آفريديم تا در آن آرام بگيرند ، و روز را براى آن كه ببينند و بينش و بصيرت پيدا كنند ؟ » / 243 اين همه از آثار حكمت خدا است كه ما را به آخرت دلالت مىكند ، و در ما ايمان به آن را برمىانگيزد ، به شرط آن كه خواستار ايمان بوده باشيم ، و اگر زندگى سراسر شب بود يا روز ، زندگى بر آن امكان پذير نبود .
«
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
- و در اين آيات و نشانهها براى كسانى
هامش
( 30 ) - يونس / 39 .