در اينجا اين مقاله را پايان مىدهيم و متذكّر مىشويم كه اگر كسى تواريخ ملل و جرايد و مجلات تمام كشورهاى دنيا را در اختيار داشته باشد ، به آمارهاى جالب و اطلاعات مهمى دست خواهد يافت .
و از همين مختصر كه نگارش يافت ، معلوم مىشود از نظر تاريخ و بررسى احوال معمّرين قدما و معاصرين ، براى عمر بشر حدّ و اندازهاى كه از آن تجاوز ننمايد ، معلوم نيست و همانطور كه سيّد بن طاووس قدس سره ضمن آن مثال معروف توضيح داده ، « 1 » نبايد از عمر بسيار طولانى تعجب كرد و آن را بعيد شمرد ؛ زيرا با تكرار و كثرت وقوع آن وجهى براى تعجّب باقى نمىماند .
در پايان اين مقالات ، يكبار ديگر نيز يادآور مىشويم : آنچه ما پيرامون موضوع طول عمر و نواحى مختلف آن شرح داديم ، براى اين است كه معلوم شود استبعاد عمر بسيار طولانى ناشى از قلّت اطّلاع از تاريخ و احوال معمّرين و جهل به علوم طبيعى و ضعف ايمان به خدا و يا عناد و لجاج و سرپيچى از پذيرفتن حقّ است .
و اگر اين شواهد و دلايل هم در بين نبود ، و مسأله عمر طولانى بىسابقه بود و علوم طبيعى هم امكان طبيعى طول عمر را تأييد نمىكرد ، طول عمر حضرت ولى عصر - عجل اللَّه تعالى فرجه - يك موضوع خردپسند و باوركردنى و ثابت بود ؛ زيرا با اين همه اخبار و بشارات پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله و ائمه طاهرين عليهم السلام و با آن همه معجزات و خوارق عاداتى كه از آن حضرت در عصر حيات پدر بزرگوارش امام حسن عسكرى عليه السلام و در غيبت صغرى و غيبت كبرى صادر شده و با اينكه جمع
هامش
( 1 ) . كشف المحجّة ، فصل 79 .