كه دارند قصد و نيتى ندارند .
مثلًا آفتاب به قصد نمىتابد يا آب به قصد ونيتِ اثر در نبات ، حيوان و انسان كارش را انجام نمىدهد . اما همه در وضع ، كيفيت و اندازهء مناسبى هستند كه بدون اينكه مجموعه فعلِ فاعل به قصد و ارادهاى باشند ، امكان حصول ندارند . بنابراين فعلِ ربالعالمين و تربيت اوست . همانطور كه حضرت موسى - عليه السلام - به فرعون فرمود :
« رَبُّنا الَّذى اعْطى كُلَّ شَىءٍ خَلقهُ ثُمَّ هَدى » « 1 » .
بحث عنايات الهيّه در تربيت نبات ، حيوان و انسان بسيار بسياروسيع است و با اين همه پيشرفتهاى بشر در زمينه اسرار اين تربيت و تأثير و تأثّراتى كه در اين عالم باذن اللَّه تعالى صورت مىگيرد ، هنوز هم در كلاسهاى اول اين بحث است .
اين شرح بىنهايت كز وصف يار گفتند * حرفى است از هزاران كاندر عبارت آمد
چه نيكو سروده است فتحعلى خان ملك الشعراى صبا :
تعالى اللَّه خداوند جهاندار جهانآرا * كزو شد آشكارا گل زخار و گوهر از خارا
هامش
( 1 ) - سورهء طه ، آيه 50 .