پرسش هشتم
دربارهء مكتب خانههاى قديم و تأثير آنها در آماده كردن جوانان براى ورود به حوزههاى علمى ، مطالبى را بيان فرماييد .
پاسخ : وضعيت مكتب خانههاى قديم به شكلى كه در اين اواخر رسيده بود - كه هم ظواهر آنها در برابر مدارس جديد جلوهء خوبى نداشت و هم وضعيت درس و سلوك معلم با شاگرد ، غير منظم و خشونتآميز بود - نبوده است . « 1 »
علل و عوامل بسيارى موجب اين تنزل شده بود و از اينكه اين وضعيت مخصوص كشور ما بوده يا در ساير كشورهاى مسلمان نشين نيز اين تنزل رخ داده يا نه اطلاع كافى ندارم . اما در سفرى كه به اتفاق دانشمند روشنفكر ، آيت الله زاده گلپايگانى ، مرحوم حاج آقا مهدى به هند رفتم ، در آنجا براى تعليم و تربيت شيعيان ، مؤسساتى ديدم كه فوق العاده توجه مرا جلب كرد . اين مؤسسات - كه تحت نظر معلمان با صلاحيت علمى و ايمانى اداره مىشوند و در عين حال از تشريفات زائد پيراسته بودند - با بودجهء كم ، محصول كارشان زياد و قابل توجه بود .
غرض اين است كه مكتب خانهها در ازمنهء گذشته ، وضع ابتذال اين اواخر را كه در شرف انقراض بودند نداشتند و نتيجهء كارشان كاملًا رضايت بخش بوده است .
چنان كه از اشعار شعرا ، كتابهاى فارسى و تاريخ زندگى رجال علم و بعضى داستانها
هامش
( 1 ) . براى اطلاع از سبك آموزش و پرورش شيعى و آداب و حقوقى را كه معلمان متعلمان مراعات مىكردند به كتاب : « آداب المتعلمين » [ منسوب به خواجه نصير الدين طوسى ] و كتاب « منية المريد » مراجعه فرماييد . .