فصل سى و هفتم : سَويق
37 / 1 خواصّ سَويق
1825 . امام باقر عليه السلام : سويق « 1 »
، چه قدر پُربركت است ! اگر انسان در حالى كه سير است ، آن را بخورد ، غذا را گوارش مىدهد و اگر در حالى كه گرسنه است ، بخورد ، او را سير مىسازد . سويق ، چه نيكو توشهاى در سفر و در حضر است !
1826 . امام صادق عليه السلام : سويق ، گوشت مىروياند و استخوان را استحكام مىبخشد .
هامش
( 1 ) . سويق : به آن در فارسى قديم ، « پست » گفته مىشد . امروزه به آن « قاووت » يا « پوره » مىگويند . گفتنى است كه لغتنامهء دهخدا لفظ « قاووت » را تركى مىداند كه غالبا بهمعناى آرد حبوبات بريانشده است ؛ ليكن اين واژه ، گاه در مورد غير حبوبات ( مانند برخى ميوهها يا ترهبار ) نيز كاربرد دارد .
علّامهء مجلسى مىگويد : از [ گفتهء ] كلينى چنين برمىآيد كه « سويق » ، درصورتىكه در روايات ، همراه با قيدى [ مانند جو ] نباشد ، بهمعناى « سويق گندم » است ؛ چراكه مىگويد : « باب انواع سويقها و برتري سويق گندم » و سپس در ذيل اين عنوان ، حديثهايى را مىآورد كه در آنها واژهء « سويق » ، بدون صفت يا مضاف اليه ، آمده است .
شهيد در الدروس گفته است : « دربارهء سويق و سود آن ، روايتهاى فراوانى رسيده و كلينى ، سويق را بهمعناى سويق گندم ، دانسته است » . مؤلّف بحر الجواهر گفته است : « از هفت چيز ، سويق مىسازند : گندم ، جو ، كنار ، سيب ، كدو ، دانهء انار و شلغم . همهء اين انواع ، طبع را مهار مىكند ، قى و دلشورهاى را كه از صفرا زاده مىشود ، از ميان مىبرد ، رطوبت معده را خشك مىكند ، و اگر قدرى سويق جو با آب و مقدار اندكى شير برداشته و خشخاش بودادهء ساييده با آن مخلوط شود ، براى شكمروى ، سودمند است ، نيشزدگىها را تسكين مىدهد و خواب مىآورد » .
ابن بيطار ، به نقل از رازى گفته است : « هر سويقى با چيزى كه از آن ساخته مىشود ، تناسب دارد . براى نمونه ، سويق جو ، از سويق گندم ، سردتر است ، به همان اندازه كه خود جو ، طبعى سردتر از گندم دارد . اين سويق ، همچنين نفخ بيشترى پديد مىآورد . از ميان همهء سويقها ، استفاده از سويق گندم و سويق جو ، بيشتر است و اين هر دو ، نفخآور و موجب كندتر شدن حركت غذا از معده به پاييناند . البتّه ، اگر اين دو نوع سويق ، كاملا با آب جوشانده و سپس از پارچهاى درشتباف گذرانده شوند و بدينترتيب ، آب آنها جدا شود و به صورت لقمههايى فشرده درآيند و سپس همراه با آب سرد و شكر ، نوشيده شوند ، از نفخ آنها كاسته مىگردد و چنانچه در تابستان در اوّل صبح ، مصرف شوند ، براى اشخاص حرارتى و برافروختهمزاج ، سودمند خواهند بود و مانع تبها و بيمارىهاى ناشى از گرممزاجى مىشوند و همين ، از بالاترين منافع آن است . كسى كه اين نوع سويق را بخورد ، در آنروز نبايد ميوهء تر ، خيار و سبزى بخورد ، يا دستكم نبايد از اين چيزها زياد بخورد ؛ امّا سرماديدگان و كسانى كه به نفخهايى در شكم يا دردهايى مزمن در پشت و مفاصل مبتلا هستند و همچنين پيران و كسانى كه مزاجى كاملا سرد دارند ، نبايد از اين سويق هيچ بخورند . اگر هم به خوردن آن ناچارند ، آن را پس از چند بار شستن در آب گرم و همراه با پانيد و عسل ، پس از درآميختگى با زيتون و روغن وندانه و همچنين روغن گردو ، با طبع خود مناسب سازند .
هرچند سويق جو از سويق گندم ، سردتر است ، امّا ازآنروى كه گندم نسبت به جو آب بيشترى مصرف مىكند ، سويق گندم سردكنندگى بيشترى براى بدن دارد و بويژه رطوبتبخشى آن به طبع انسان ، بيشتر است . به همين دليل ، براى كسانى كه به رطوبتبخشى به بدن نياز دارند ، سودمندى بيشترى دارد . برعكس ، سويق جو ، براى كسانى كه به خشك كردن طبع نياز دارند ، مناسبتر است . چنين كسانى ، معمولا داراى بدنهايى ستبر ، پرگوشت و پرخون هستند ، درحالىكه گروه نخست ، بدنهايى تكيده ، كمگوشت و زردرنگ دارند .
از اين دو نوع سويق كه بگذريم ، ديگر انواع سويق ، بهعنوان غذا مصرف نمىشوند و [ تنها ، ] مصرف دارويى دارند ، آنگونه كه سويق كنار ، سويق سيب و انار ترش ، براى مهار كردن شكم و حرارت دادن بيشتر به آن ، به كار مىروند ، يا از سويق خرنوب و سنجد ، براى مهار كردن طبع ، استفاده مىشود ( بحار الأنوار : ج 66 ص 283 ) .