سخن برخى از پيشينيان در پيدايش آخشيگ آتش اين است كه آخشيج هوا از محدّب كره ارض تا مقعر فلك قمر را فرا گرفته بوده است ، و بر اثر اصطكاك و محاكّه فلك قمر كه فلكى سريع السير است با هوا ، علاوه اينكه معدل النهار نيز شب و روزى يك دوره آن را بخلاف توالى مىگرداند ، كم كم هواى مجاور فلك قمر گرم و تبديل به نار شده است ، و همين‌سان به تمادى حركت فلك قمر حجم كره نار فزونى يافته است كه لاجرم حجم نار محاذى منطقهء فلك قمر بيش از حجم طرفين مجاور قطبين فلك است كه در نتيجه شكل كرهء نار محدّب آن كروى ، و مقعّر آن اهليلجى خواهد بود . اهليلج معرّب هليله است يعنى مقعر كره نار بدين صورت است « ش 21 » و مجموع كره نار بدين صورت « ش 22 » .
( شكل شمارهء 21 ) ( شكل شمارهء 22 ) و برخى گفته‌اند كه چون حركت فلك در قطبين ضعيف است ، هواى مجاور قطبين از اصطكاك و محاكه فلك تبديل به نار نمىگردد ، لذا مىبايستى مقعّر كرهء نار به شكل هليلجى از دو طرف بريده بوده باشد بدين صورت « ش 23 » و ليكن ( شكل شمارهء 23 )
هزار و يك كلمه (فارسى) — Page 467
Contributors: حسن حسن زاده آملى
P.467