هوشمند گزين از تحرير و تقرير هر دليل آگاهى مىيابد كه كدام يك در بيان تجرّد برزخى نفس است ؛ و كدام يك در بيان تجرّد عقلى آن است .
چه اين كه هر دليل كه در آن اشباح و اشكال و صور خيالى أخذ شده است ، تجرّد برزخى نفس را اثبات مىكند ، زيرا كه آن صور خيالى نه مانند صور مادّي خارجىاند ، و نه مانند صور مجرد عقلى عارى از اشباح و اشكال كه از اين معنى تعبير به تجرّد خيالى برزخى مىشود .
و هر دليل كه مفاد آن عارى از اشباح و اشكال و صور است ، دليل بر تجرّد عقلانى نفس ناطقه است .
تبصره - هر دليل كه علاوه بر تجرّد عقلى نفس ، عدم توقف آن را در حدّ معيّنى اثبات مىكند ، آن دليل ناطق بر فوق مقام تجرّد عقلى نفس ناطقه انسانى است كه برخى از ادلّه آن در فصل چهارم تقرير و تحرير مىشود .
بدان كه بسيارى از ادلّه تجرّد نفس ناطقه مبتنى بر أساس إدراك است ، و حقيقت أمر در اين موضوع آنست كه حضرت استاد علّامه شعرانى - رضوان اللّه عليه - در شرح تجريد تقرير و تحرير فرموده است كه به نقل آن تبرّك ميجوئيم « 1 » :
« أما دلالت نفس ناطقه و ادراك كلّى بر تجرد نفس :
هامش
( 1 ) . شرح تجريد علامه شعرانى : ط 1 - ص 246 .