آن مداد را تعبير به نهر فرمود كه اين همه كثرات نورى را بايد به قدر نهر مداد باشد آن هم نهرى كه از برف سفيدتر و از انگبين شيرينتر و قلم آن از شجره خلد .
مداد و لوح و قلم همه نورند و در عين حال همه اسماء اللّهاند و خداوند به اين اسماء سوگند ياد مىكند اسمايى كه به صورت حروف متصوت نمىباشند و به لفظ گفته نمىشوند و الوان و ابعاد و حدود از آنها منفىاند خلاصه از صفات جسم و جسمانيات منزهاند ، و اسماء حسنى و كلمات تامه اويند ، و پوشيده آشكارند ، و امام مىگويد ما كلمات تامه حق و اسماء حسناى الهى هستيم .
بزرگى اين نهر چه قدر است ؟ بايد ببينيم كلماتى كه بدين نهر بر الواح نوشته شده چه قدر است ؟ تا مگر آنگاه به عظمت نهر پى برد . حق سبحانه فرمود :
وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ
« 1 » و فرمود :
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً
« 2 » .
تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .
و ديگر اينكه زمين بر پشت حوت است ، و ن هم به حوت تفسير شده است ، و هم در حديث ديگر به سمكه . اصل لغت سمك بلندى از هر چيز است كه سقف خانه سمك است ، و آسمان سمك . و سمك اللّه السماء بلند گردانيد خداى آسمان را . سمكه ن هم آسمانى است كه كواكب بيشمار موجودات بر اين آسمانند . و در عين حال اگر گوئى رق منشور است كه اين همه كلمات وجودى بر آن مسطوراند ، مقبول است .
هامش
( 1 ) . لقمان / 28 .
( 2 ) . كهف / 110 .