روح القدس اعلى ، و روح سادس ، و محمديه بيضاء گفتهاند و چه خوب گفتهاند .
به قول حافظ :
هر نكتهاى كه گفتم در وصف آن شمائل * هر كس شنيد گفتا للّه در قائل
اگرچه نديدهايم كه در حديثى روح سادس عنوان شده باشد ، و لكن آنكه روح ختمى را روح سادس دانسته است كه از آن آخرين مرتبه ارتقائى روح انسان كامل را اراده كرده است ، به صواب رفته است . و احاديث در اينگونه مباحث كه از اصول عقائد است ، معاضد عقل و مصدق براهيناند . و اصل در اصول عقائد حكم عقل است . و چون معنى صحيح بود در اصطلاح مشاحه روا نبود . خواجه نصير الدين طوسى در تجريد در فوائد بعثت گويد : البعثة حسنة لاشتمالها على فوائد كمعاضدة العقل فيما يدل عليه ، الخ .
عبارت متأله نورى كه آدم ابو البشر خليفه بلكه خليقه خاتم است بدين لحاظ است كه وجود خاتم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ثمره شجره وجود است . امير المؤمنين عليه السّلام نيز فرموده است : فانا صنائع ربنا و الخلق ( و الناس خ ل ) بعد صنائع لنا . « 1 » عارف رومى گويد :
ظاهرا آن شاخ اصل ميوه است * باطنا بهر ثمر شد شاخ هست
گر نبودى ميل و اميد و ثمر * كى نشاندى باغبان بيخ شجر
پس به معنى آن شجر از ميوه زاد * گر به صورت از شجر بودش ولاد
مصطفى زين گفت كادم و انبيا * خلف من باشند در زير لوا
بهر اين فرموده است آن ذو فنون * رمز نحن الاخرون السابقون
گر به صورت من ز آدم زادهام * من به معنى جد جد افتادهام
هامش
( 1 ) . كتاب 28 ، نهج البلاغه ( و من كتابه عليه السّلام الى معاوية و هو من محاسن الكتب ) .