قرآن كريم در آيهء نخستين به ما اين را مىگويد ، اما در آيهء دوم توجه ما را به موضوعى دقيق جلب مىكند و مىگويد كه : انسان بايد براى خود برنامهاى بلند مدت وضع كند بدون اين كه حساب عوامل تحوّل پذير زمان را در برنامهء خود منظور نظر قرار دهد ، چه خداوند به چيزى جامد فرمان نمىدهد ، بلكه به پيروى از ارزشهايى فرمان مىدهد كه در هر زمين به صورتى معين قابل انطباق است .
نبايد بگويى كه فردا فلان كار را انجام خواهم داد ، بدان جهت كه گاه فردا مىآيد و / 394 پيشامدها در آن تغيير پيدا مىكند ، و بر تو انجام عمل ديگرى جز آن كه بر آن عزم جزم كرده بودى لازم مىشود ، پس بر تو لازم است كه ميان آن با خدا و رسالتى كه بر تو نازل شده و آن را مىفهمى ارتباطى مستقيم و محكم برقرار سازى ، نه با نقشهاى معين و تاريخى معين ، يا با افكار پيشين ، يا با كتابهاى نوشته شده ، يا با برنامههاى جامد ، و اين منتهاى ( پيشرفتگى ) در قرآن است ، اگر چنين تعبيرى صحيح باشد .
اما ارتباط آن با مشيت دو معنى دارد .
اول : معناى آشكار و معروف ، و آن اين كه موهبتها و امكانات من همچون يك انسان ، و امكانات طبيعت و فرصتهاى عمل ، همه پيوستهء به ارادهء خداوند سبحانه و تعالى است ، پس كار او است كه مرا در عمل فردايم توفيق دهد يا چنين نباشد ، و اين استثنا كردن به مشيت و ان شاء اللَّه گفتن معنى مألوف است .
از همين جا است كه امام على ( ع ) گفته است : « خدا را به فسخ شدن عزيمتها و نقض شدن همتها شناختم » يعنى من عزم انجام دادن كارى كردم و قضاى الهى آمد و عزيمت مرا نسخ كرد ، و همت بر انجام امرى متوجه ساختم و قدر آمد و همت را باطل كرد .
دوم : اين كه در آن هنگام كه خدا به من فرمان دهد كه فلان كار انجام ده ، آن را انجام مىدهم ، و چون مرا از انجام دادن آن نهى كند ، آن را ترك مىكنم ، پس انجام دادن و انجام ندادن من مربوط به امرى است كه فردا به من مىكند و نه امروز ، و بسا هست كه برترين عمل امروز نمازگزاردن و عبادت و مسجد بوده باشد ،
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 394
مساهمون: احمد آرام
ص٣٩٤