تفسير هدايت (فارسى) — صفحه 323

يعنى پيش از فرود آمدن قرآن به علم دست يافته بوده‌اند . إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً - چون قرآن بر ايشان تلاوت شود ، بر چانه و ريش بر زمين به سجده مىافتند . » خرور به معنى وقوع سريع است ، يعنى هر چه زودتر به سجده كردن مىپردازند ، و شايد خودشان را در برابر قرآن فراموش مىكنند و بر چانه‌ها و ريش و نه بر پيشانيهاشان خاضعانه سجده مىكنند ، از آن جهت كه اين سجده كردن بسيار سريع صورت مىگيرد . وَ يَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا - و مىگويند منزه است پروردگار ما كه وعدهء او عملى شد . » از اين آيه چنان برمىآيد كه آنان توقع چيزى را داشته‌اند كه در قرآن تحقق پيدا كرده بود يا آنان چنين تعبير مىكردند ، و اين از منتهاى ايمان و منتهاى يقين ايشان بود كه خدا را از خلف وعد تنزيه كردند ، و به تأكيد گفتند كه وعدهء او در كتاب به پيروزى مؤمنان دنيا ، و پاداش نيك آنان در آخرت حق است و تحقق خواهد يافت . و اين يكى از معانى حقى است كه در آيهء پيشين وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ آمده بود . إن مخففه به معنى كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا است . [ 109 ] وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً - بر چهره‌ها و چانه‌ها براى سجده فرومىافتند و مىگريند و خشوع و فروتنى آنان افزايش مىيابد . » / 325 چنان معلوم مىشود كه بر انسان در برابر حالات غريب و شگفت‌انگيزى كه پيش مىآيد ، يكى از دو حالت رخ مىدهد : اوّل : حالت بيهوشى و حيرت و سرگشتگى . دوم : حيرت آگاهانه . شايد آيهء بعد به اين دو حالت اشاره كرده و گفته است : اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ