اين امر براي أو ممكن نبوده وأو بر آن توانائى نداشته است وهر يك از اين دو امر يعنى غفلت وعجز اگر پذيرفته شود كفر بخداوند است كه روا نيست كسى آن را بگويد ونمىتواند بگويد زيرا خوددارى أو از امرى أجود وأجمل ورها ساختن هيولى وترتيب ندادن واصلاح نكردن آن دليل نهايت سستى وكوتاهى است واگر انجام اين امر را مىخواسته ولى بر آن توانائى نداشته است دليل ناتوانى وعجز است « 1 » . از بيان فرق آنچه را كه ميرداماد از قول ابن سينا نقل كرده كه مسأله عالم « جدلى الطرفين » است ويا بقول برخى از فلاسفه « متكافى الأدلّة » است روشن مىگردد وحال كه سخن از جالينوس بميان آمد لازم است كه يادآور شويم كه همه فيلسوفان ومتكلمان اسلامى هنگام ذكر آراء مختلف در حدوث وقدم عالم گفته‌اند كه جالينوس عقيدة وموضع « توقّف » « 2 » را اختيار كرده زيرا نتوانسته براي هر يك از دو طرف أدله وجه مرجّحى بيابد .
ميرداماد در آغاز قبس أول أنواع حدوث وقدم را مشخّص وحريم نزاع را معين مىسازد وچنان كه مىدانيم أو در برابر متكلمانى كه معتقد به حدوث زماني عالم هستند عقيده‌مند است كه عالم حادث است بحدوث دهري بقول سبزوارى :
دهري ابدا سيّد الأفاضل * كذاك سبق العدم المقابل
بسابقية له فكيّة * لكنّ في السّلسلة الطولية « 3 »
Footnote
( 1 ) - التجربة الطبية ( اكسفورد 1944 م . ) ص 47 . اين كتاب با ترجمهء انگليسى تحت عنوان زير چاپ شده است :Galen on Medical Experience
( 2 ) - از جمله مقدسي در البدء والتاريخ وغزالى در تهافت الفلاسفة وابن ميمون در دلالة الحائرين وفخر رازي در الأربعين في أصول الدين وقاضى بيضاوى در طوالع الأنوار وشمس الدين ابن محمود أصفهاني در مطارح الانظار في شرح لوامع الأنوار وقاضى عضد ايجى در مواقف ومىرسيد شريف جرجانى در شرح مواقف . براي تفصيل رجوع شود به كتاب « فيلسوف رى محمد بن زكريا رازي » از مهدى محقق ( تهران 1349 ه . ش . چاپ انجمن آثار ملى و 1352 ه . ش . چاپ مؤسسه مطالعات اسلامى ) ، ص 328 - 325 .
( 3 ) - شرح غرر الفرائد معروف به شرح منظومهء حكمت حاج ملا هادي سبزوارى ، قسمت أمور عامه وجوهر وعرض ، جوهر وعرض ، باهتمام مهدى محقق وتوشى هيكوايزوتسو ( تهران 1348 ه . ش . ) ، ص 113 .