[ 118 ] كشاكش آيين زندگى است و بايد كوشيد تا راههاى به نتيجه رسيدن آن را يافت ، امّا نبايد نوميد شد يا از بيم رو به رو شدن با آن به اين سو و آن سو نگريست . « كشاكش » مانند اجل معلّق است كه مىتوان از آن اجتناب جست و نيز مانند عقب ماندگى و بيمارى و فقر و همهء دشواريهاى تمدّن بشرى است كه بايد كوشيد تا آنها را تا حدّ امكان تخفيف داد بى آن كه نوميد شد . وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً - و اگر پروردگار تو خواسته بود همهء مردم را يك امّت كرده بود . » اگر خدا مىخواست همهء مردم را از آغاز مؤمن مىآفريد چنان كه آفرينش آنان يكسان است ، همه از نعمت چشم و زبان و لب بهره‌مندند ، امّا دو نيروى مختلف در آنان نهاد : وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ - و آنان را مكلّف ساخت كه از « عقبه » بگذرند : فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ - . وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ - ولى همواره گونه‌گون خواهند بود . » مردم هم چنان در اختلاف‌اند بى آن كه اين اختلاف را خدا خواسته باشد ، بلكه ناتوانى خرد و قوّهء شهوات مايهء اختلاف گرديده است . [ 119 ] از ميان مردمى كه اختلاف مىكنند شمارى مشمول هدايت شده ، به ريسمان الاهى چنگ زدند و خداوند با دين و نور خود آنان را يگانه كرد ، چنان كه اگر همهء آنچه در زمين است ، خرج مىشد ، اين يگانگى دلها به وجود نمىآمد . نتيجهء آن كه وحدت هدف والاى انسانى است كه بشر در راه آن مىكوشد ،