جهاد كنند ، ما به سوى سبيلهاى خود هدايتشان مىكنيم » . « 1 »
ولى هرجا صحبت از صراط مستقيم به ميان آمده ، آن را يكى دانسته است ، از طرف ديگر جز در آيه مورد بحث [ در سورهء حمد ] كه صراط مستقيم را به بعضى از بندگان نسبت داده ، در هيچ مورد صراط مستقيم را به كسى از خلايق نسبت نداده ، به خلاف سبيل ، كه آن را در چند جا به چند طائفه از خلقش نسبت داده ؛
يك جا آن را بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نسبت داده ، و فرموده :
« قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ ،
بگو اين سبيل من است ، كه مردم را با بصيرت به سوى خدا دعوت كنم » . « 2 »
جاى ديگر آن را به توبهكاران نسبت داده ، و فرموده :
« سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ،
راه آنكس كه به درگاه من رجوع كند » . « 3 »
و در جاى ديگر آن را به مؤمنين نسبت داده ، و فرمود :
« سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ »
« 4 »
پس از اينجا معلوم مىشود كه سبيل غير از صراط مستقيم است ، چون سبيل متعدد است ، و باختلاف احوال رهروان راه عبادت مختلف مىشود ، به خلاف صراط مستقيم ، كه يكى است ، كه در مثل شاهراهى است كه همه راههاى فرعى بدان منتهى مىشود .
و آيهء 16 سورهء مائده به آن اشاره دارد و آن عبارت از :
« قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ
هامش
( 1 ) . سورهء عنكبوت ، آيهء 69 .
( 2 ) . سورهء يوسف ، آيهء 108 .
( 3 ) . سورهء لقمان ، آيهء 15 .
( 4 ) . سورهء نساء ، آيهء 115 .