رواياتى كه مىگويند : بايد شاهد ، عادل باشد ، مقصود عدالت نسبى است نه عدالت مطلق . سؤال : دادن حكم نويسندهء دين به شاهد ، نوعى قياس است و قياس از نظر شما باطل است ؟ پاسخ : به نويسندهء دين هرچند عرفا شاهد گفته نمىشود ، ولى او شاهد كسى است كه دين را بر او ديكته مىكند . به بيانى ديگر : شاهد بر دوگونه است : گوينده و نويسنده . اوّلى با كلام ملفوظ و دومى با كلام مكتوب شهادت مىدهد و نوشته ، نظير لفظ است . وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ . مراد از « عَلَّمَهُ اللَّهُ » فرمان خدا و مراد از آنچه مورد فرمان او مىباشد ، نوشتن از روى عدالت و بىطرفى است . جملهء « فَلْيَكْتُبْ » تأكيد است براى جملهء « لا يَأْبَ » و سرّ اين تأكيد آن است كه افرادى كه نوشتن را مىدانستند در آن زمان بسيار اندك بودند و اگر نويسنده از نوشتن خوددارى مىكرد ، فردى ديگر نبود كه براى انجام اين كار از او يارى بخواهند . سؤال : جملهء « وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ » نهى است و نهى بر حرمت دلالت دارد و معناى آن اين است كه هرگاه از نويسنده خواسته شود كه دين را بنويسد ، براى او واجب است كه اجابت كند . با اينكه مىدانيم نوشتن دين ، مستحب است نه واجب . بنابراين ، چگونه مىشود كه اصل نوشتن دين مستحب باشد ، ولى نوشتن براى نويسنده واجب ؟ پاسخ : همانگونه كه جملهء « فَاكْتُبُوهُ » را بر استحباب حمل كرديم نه وجوب ، جملهء « لا يَأْبَ » را نيز بر كراهت حمل مىكنيم ، نه بر حرمت ، مگر اينكه نويسندهء فراخوانده شده يقين پيدا كند كه اگر وى از كتابت امتناع ورزد ، فساد ايجاد مىشود و طرفين متخاصم به حرام مبتلا مىگردند . در اين صورت ، نوشتن براى نويسنده از باب جلوگيرى از فساد واجب است ، نه از باب وجوب كتابت دين . وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً . « يملل » يعنى املا
التفسير الكاشف ( تفسير كاشف ) ( فارسى )ج ۱ — صفحه 756
پدیدآورندگان: محمد جواد مغنية
ص۷۵۶