در عين مذلت يعنى در عين تسليم در برابر قدرت اسلام ، زيرا پرداخت مالى از طرف دولتى به دولت اسلام بدون اظهار تسليم و حقارت جنبهء جزيه ندارد . همان گونه كه امروز فلان دولت توانگر مالى به يكى از دولتهاى فقير اسلامى كمك مىكند تا او را فريفتهء خود سازد . بلكه جزيه زمانى است كه آن مال را در عين حقارت و مذلت تسليم كند .
مظاهر شرك
[ 30 ] يهود و نصارى مردمى فاسد العقيده بودند . زيرا عقايدشان از فلسفه يونانى كه خود بر پايهء شرك بنا شده بود نشئت گرفته بود . به سبب ضعف علماى دينى و روش آنان در تبليغ دين كه هر وسيلهاى را ممكن مىشمردند ، اين عقايد در دينشان نيز رخنه يافت . از جمله افكار و انديشههاى افلاطونيان جديد در اين اديان منحرف به عيان مىبينيم .
/ 156
وَ قالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ
يهود گفتند كه عزيز پسر خداست و نصارى گفتند كه عيسى پسر خداست . » چه بسا همهء يهوديان و مسيحيان اين پندار باطل را نداشتند . و آن گروه كه از اين پندار پيروى مىكردند غالبا تحت تأثير فرهنگهاى بيگانه بودهاند كه به سبب فشارهاى فكرى و اجتماعى در دل آنان جاى گرفته است .
ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
اين سخن كه مىگويند همانند گفتار كسانى است كه پيش از اين كافر بودند خدا بكشدشان ، پس چگونه از حق منحرفتان مىكنند . » [ 31 ] اين از جنبهء فرهنگى بود . اما از جنبهء دينى و سياسى يهود و نصارى تسليم روحانيان خود بودند و به جاى آن كه در برابر خدا خاضع باشند و به دين خدا عمل كنند به سخنان باطل آنان گوش مىنهادند .
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ
حبرها و راهبان خويش و مسيح پسر مريم را به جاى اللَّه به خدايى