تكامل اقتصادى و خودكفايى به سرعت گام بردارد و با بيگانگان بويژه در آنچه مربوط به تغذيه است روابط بازرگانى نداشته باشد .
در اين آيه اشارهاى به همهء اين ابعاد هست كه اينك در آن درنگ مىكنيم :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
اى كسانى كه ايمان آوردهايد . » خطاب متوجه مؤمنان است بنا بر اين منظور بيان يك حقيقت علمى نيست بلكه نظر حكمى كه در پى مىآيد بناى جامعهء اسلامى است .
إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا
مشركان نجسند و از سال بعد نبايد به مسجد الحرام نزديك شوند . » از آنجا كه مسجد الحرام مركز توجيه اسلامى است ، بايد آن را از آثار عقايد و فرهنگهاى منحرف و فاسد پاكيزه نمود .
وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً
و اگر از بينوايى مىترسيد . » يعنى مىترسيد كه بريدن از كافران سبب فقر و تنگدستى شما شود .
/ 154
فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
خدا اگر بخواهد به فضل خود بى نيازتان خواهد كرد ، زيرا خدا دانا و حكيم است . » فضل خدا موهبتى است كه پس از منع مشركان از حج نصيب مسلمانان شد .
مشركان كه به مكه مىآمدند همراه خود طعامها يا لباسهايى مىآوردند و آنان را مىفروختند و در مقابل چيزهايى از مكّيان مىخريدند . اكنون راه اين داد و ستد بسته شده بود و مسلمانان به انزواى اقتصادى گرفتار آمده بودند خداى تعالى به جاى آنان راه مكه را به روى مردم نجد و صنعاء و جرش بگشود اينان اسلام آوردند . و همان بضاعت كه مشركان به مكه مىآوردند اينان بر پشت چارپايان از يمن مىآوردند . بدين گونه خداى تعالى جبران نمود .