رسيد ، يكى از حجابها بر طرف شد ، و آن حضرت صلى الله عليه و آله و سلم تكبير گفت و كلماتى را كه در دعاى « افتتاح » است مىگفت ؛ و هنگامى كه حجاب دوم بر طرف شد ، تكبير گفت ؛ تا بر طرف شدن هفت حجاب كه هفت تكبير گفته شد .
اينگونه از احاديث اهل بيت به منزلهء قواعد عرفانى است كه عرفا با اجتهاد تهذيبى و مجاهدت تزكيهاى فروع فراوانى را مشاهده مىنمايند ، كه نتيجه آن اين است كه هر « تكبير » ى به نوبهء خود تأسيس پايهء جديد از سير معنوى است ، نه تكرار مايهء گذشته ؛ چنان كه در پايان سر الصلاة چنين آمده است : « تكبيرات افتتاحيه براى شهود تجليات است از ظاهر به باطن ، و از تجليات افعالى تا تجليات ذاتى . . . و تكبيرات اختتاميه براى تجليات از باطن به ظاهر ، و از تجليات ذاتيه تا تجليات افعاليه » . چنان كه مرحوم قاضى سعيد قمى تكبيرهاى پايان نماز را نتايج توحيدهاى سهگانه مىداند « 1 » .
سرّ تسليم در پايان نماز
نمازگزار پس از رجوع از وحدت به كثرت ، و از حق به خلق ، و از محو به صحو ، و از فنا به بقاى بعد از فنا ، همراهان خود را مىبيند ، و در جمع آنها حضور يافته بر آنها سلام مىكند ؛ و نيز به عنوان سلام توديع ، بر انبيا و فرشتگان و معصومين عليهم السلام سلام مىفرستد . سپس وارد نشأهء ملك مىگردد ، و چون تازه در جمع آنان داخل مىشود ، به آنها سلام مىكند ؛ زيرا در متن نماز سرگرم مناجات با خالق بود : المصلّي يناجي ربّه . و با « تسليم » پايان نماز ، سفر چهارم از « اسفار چهارگانه » خاتمه مىيابد « 2 » .
هامش
( 1 ) - أسرار العبادات وحقيقة الصلاة ، ص 121 .
( 2 ) - پايان فصل دوازدهم از مقالهء دوم كتاب .