بروجردى « مطوّل » و نزد مرحوم آقا شيخ محمد گلپايگانى « منطق » و نزد مرحوم آقا عباس اراكى « شرح لمعه » « 1 » پس از هجرت به قم به دنبال هجرت مرحوم آيت اللَّه حاج شيخ عبد الكريم - رحمة اللَّه عليه - ظاهراً هجرت ايشان رجب 1340 قمرى بود ، هجرت آيت اللَّه حائرى به قم ، رجب 1340 و نوروز 1300 شمسى است - تتمهء « مطوّل » را نزد مرحوم اديب تهرانى موسوم به آقا ميرزا محمد على و « سطوح » « 2 » را نزد مرحوم آقاى حاج سيد محمد تقى خوانسارى مقدارى يا بيشتر نزد مرحوم آقا ميرزا سيد على يثربى كاشانى تا آخر « سطوح » و با ايشان به درس خارج مرحوم آيت اللَّه حائرى حاج شيخ عبد الكريم مىرفتيم و عمده تحصيلات خارج نزد ايشان بوده است و فلسفه را مرحوم حاج سيد ابو الحسن قزوينى و رياضيات ، « هيئت » ، « 3 » حساب نزد ايشان و مرحوم آقا ميرزا على اكبر يزدى « 4 » و عمده استفاده در علوم معنوى و عرفانى نزد مرحوم آقاى آقا ميرزا محمد على شاهآبادى بوده است .
پس از وفات مرحوم آقاى حائرى با عدهاى از رفقا بحث داشتيم تا آنكه مرحوم آقاى بروجردى - رحمه اللَّه - به قم آمدند براى ترويج ايشان به درس ايشان رفتم و استفاده هم نمودم و از مدتها قبل از آمدن آقاى بروجردى عمده اشتغال به تدريس « معقول » « 5 » و « عرفان » و سطوح عاليهء اصول و فقه بود . پس از آمدن ايشان به تقاضاى آقايان مثل مرحوم آقاى مطهرى به تدريس خارج فقه مشغول شدم و از علوم عقليه بازماندم و اين اشتغال در طول اقامت قم و مدت اقامت نجف مستدام بود ، و پس از انتقال به
هامش
( 1 ) - كتابى است مشهور كه مشتمل بر يك دوره فقه اماميّه است و متن آن اثر شهيد اول بوده كه توسط شهيد ثانى بر آن شرح نوشته شده است و به « شرح لمعه » مشهور گرديده است
( 2 ) - تحصيلات حوزهاى به سه مقطع : مقدماتى ، سطح و عالى يا خارج تقسيم مىشود و منظور از خواندن سطوح ، قرائت كتابهاى قوانين ، رسائل ، مكاسب و كفاية الاصول نزد اساتيد فن است
( 3 ) - علم « هيئت » يا نجوم از جمله دروس متداول در حوزههاى علميهء قم بوده است
( 4 ) - آقاى على اكبر حِكَمى يزدى ، از شاگردان مبرّز آقاى على مدرس تهرانى در فلسفه كه خود از فيلسوفان بزرگ بوده و در سال 1343 ه . ق . در قم درگذشته است
( 5 ) - مراد از معقول ، دانش فلسفه است كه امام خمينى سالها به تدريس شرح منظومه و اسفار ( دو متن مهم درسى فلسفه ) در حوزهء قم اشتغال داشتهاند .