خدا ، تمام است . شما در زمان محمد رضا و رضا عذر داشتيد كه ما چه بكنيم ؟ ما كه با دست خالى نمىتوانيم به جنگ مسلحانهء اينها برويم . مردم هم كه به ما گوش نمىدهند كه ما حرف بزنيم . حرفها را هم نمىگذارند گفته بشود . اينها عذرهايى بود كه در آن وقت بود ، لكن امروز اين عذر هست ؟ پيش خدا پذيرفته است ؟ امروز گويندگان ، نويسندگان ، علما ، در هر جا كه هستند ، پذيرفته است از آنها كه اين انقلاب اسلامى به اينجا كه رسيده ، ديگر ما بيطرف باشيم ، كنار برويم ؟
در جنبش مشروطيت ، همين علما در رأس بودند و اصل مشروطيت اساسش از نجف به دست علما « 1 » و در ايران به دست علما « 2 » شروع شد و پيش رفت ؛ اين قدرى كه آنها مىخواستند كه مشروطه تحقق پيدا كند و قانون اساسى در كار باشد شد . لكن بعد از آنكه شد ، دنبالهاش گرفته نشد ، مردم بيطرف ماندند ، روحانيون هم رفتند ؛ هر كس سراغ كار خودش . از آن طرف ، عمال قدرتهاى خارجى و خصوصاً در آن وقت انگلستان ، در كار بودند كه اينها را از صحنه خارج كنند ؛ يا به ترور يا به تبليغات . گويندگان و نويسندگان آنها كوشش كردند به اينكه روحانيون را از دخالت در سياست خارج كنند و سياست را بدهند به دست آنهايى كه مىتوانند ، به قول آنها ، يعنى فرنگ رفتهها و غربزدهها و شرقزدهها ، و كردند آنچه را كردند . يعنى ، اسم مشروطه بود و واقعيت استبداد ؛ آن استبداد تاريك ظلمانى ، شايد بدتر از زمان [ سابق ] و حتماً بدتر از زمانهاى سابق .
اگر روحانيون ، ملت ، خطبا ، علما ، نويسندگان ، روشنفكران متعهد سستى بكنند و از قضاياى صدر مشروطه عبرت نگيرند ، به سر اين انقلاب آن خواهد آمد كه به سر انقلاب مشروطه آمد . امروز دشمنهاى انقلاب بيشتر از آن روز و دشمنهاى مشروطه بودند .
امروز دو قدرت بسيار بزرگ در مقابل ايستاده است كه آن وقت از اينها اين قدرها خبرى نبود . امروز در مقابل اين نهضت ، در مقابل اين انقلاب ، تمام قدرتهاى بزرگ عالَم كه شامل همهء قدرتهاى وابسته است - و ما قدرت وابستهاى كه وابستگى نداشته باشد ، الآن
هامش
( 1 ) - همانند آقايان : آخوند خراسانى ، ميرزا حسين خليلى تهرانى و ملّا عبد اللَّه مازندرانى
( 2 ) - همانند آقايان : فضل اللَّه نورى ، سيد محمد طباطبايى ، سيد عبد اللَّه بهبهانى .