روحانيين بودند كه دست به دست دادند ، و در غيبت كبرى هم همين روحانيين بودند كه احكام اسلام را دست به دست دستهبندى كردند . اينها را ، دست به دست ، نسل به نسل ، منتقل كردهاند تا به ما رسيد . و همين روحانيين بودند كه در اين طول پنجاه سال - همهء شما ديگر شاهد بوديد - كه چندين دفعه قيام كردند . لكن چون اساس خيلى دست آنها نبود نتوانستند . همين روحانيون بودند كه از اصفهان و همه جا ، زمان رضا خان ، مجتمع شدند بر ضد رضا خان ، « 1 » منتها از باب اينكه مردم آن طور تحت سلطه بودند ، شكست خوردند . و همين روحانيون بودند كه از آذربايجان قيام كردند . و باز هم دنبال اينكه باز درست مسأله براى مردم روشن نشده بود ، آنجا هم شكست خوردند . و همين روحانيين بودند كه از 15 خرداد تا آخر كه هيچ كس نفس نمىكشيد ، باز همينها بودند كه صدا در مىآوردند و فرياد مىزدند . در اين دو سال آخر از روحانيون مطلب شروع شد . هى نگوييد من چه كردم و ما چه كرديم . آخر يك مقدار هم انصاف مىخواهد . « از اول روحانيون هيچ كاره بودند ! فقط ما بوديم كه همه كارها را كرديم ! » آخر اين را نبايد يك آدم صحيح بگويد كه به او بخندند . اينها بودند كه مردم را به كوچه و بازار كشاندند ؛ و اين اسلام بود كه مردم را [ آمادهء شهادت كرد ] و الّا نه هيچ جبههاى و نه هيچ حزبى و نه هيچ گروهى نمىتوانست كه مردم را بكشاند به طورى كه داوطلب دنبال مرگ بروند ؛ شهادت بطلبند . شما در تاريخ كجا سراغ داريد كه داوطلب بيايند و بگويند كه من مىخواهم شهيد بشوم . يا اللَّه دعا كن كه من شهيد بشوم ! گريه كند به اينكه دعا كن من شهيد بشوم . اين اسلام است كه اين طورى كرده است . آقا ، قدر اين اسلام و قدر اين روحانيت را بدانيد . شماها نمىفهميد ، مطلع نيستيد درست ؛ اگر اين طايفه را كنار بگذارند ، بعد از پنجاه سال رسم و اسمى از اسلام نخواهد بود . شمايى كه به اسلام اعتقاد داريد ، آن كه اسلام را نگه داشته و دستهبندى كرده داده ، و الآن هم در مراكز علمى مشغول فقه اسلام است - و من دو سه روز پيش از اين ، كه يكى از مدرسين محترم قم اينجا بود ، از او سؤال
هامش
( 1 ) - اشاره است به اجتماع مشاهير علماى ايران در سال 1306 شمسى به دعوت آقاى نور اللَّه اصفهانى در قم .